Początek listopada to czas rodzinnych zwyczajów, odwiedzania cmentarzy i rozmów o pamięci. Dzieci mogą mieć z nim bardzo różne skojarzenia: światła zniczy, jesienne kwiaty, spotkania z bliskimi, ale także pytania, niepewność lub potrzebę milczenia.

Świetlica może być miejscem spokojnego poznawania tych tradycji. Nie trzeba przy tym oczekiwać od wszystkich jednakowych emocji ani opowiadania o osobistych stratach. Poniższy scenariusz łączy krótką rozmowę z wyborem aktywności plastycznych i ćwiczeniem proszenia o wsparcie.

Temat zajęć: „Pamięć ma wiele form”

Odbiorcy: uczniowie klas I–III, również w grupie świetlicowej o zróżnicowanym wieku.
Czas: 45 minut.
Forma: wspólne wprowadzenie, aktywności do wyboru i krótkie zakończenie.
Przygotowanie: bez konieczności drukowania specjalnych kart.

Cele zajęć

Uczeń, stosownie do swoich możliwości:

• poznaje zwyczaje związane z początkiem listopada;
• rozumie, że rodziny mogą mieć różne tradycje i przekonania;
• wskazuje przynajmniej jeden sposób okazywania pamięci;
• wybiera aktywność i sposób uczestnictwa;
• ćwiczy proszenie o pomoc, przerwę lub wyjaśnienie;
• szanuje prawo innych osób do rozmowy albo milczenia.

Potrzebne materiały

• kalendarz;
• kartki i kolorowy papier;
• kredki, klej i nożyczki dostosowane do możliwości dzieci;
• przygotowane przez dorosłego papierowe koła, płatki lub liście;
• ilustracje kwiatów, albumu fotograficznego, znicza i jesiennej alejki;
• opcjonalnie lampka LED ze stałym światłem;
• kartka z zapisanym planem zajęć.

Nie używamy otwartego ognia, zapalarek, świec zapachowych ani migających świateł. Lampka LED jest jedynie pomocą do pokazania i nie musi być włączona.

Przygotowanie wychowawcy

Jeżeli wiesz, że dziecko niedawno doświadczyło straty, wcześniej uzgodnij sposób uczestnictwa z jego opiekunem i — w razie potrzeby — pedagogiem lub psychologiem. Nie wyróżniaj tego ucznia na forum grupy.

Przygotuj spokojne miejsce na przerwę z zapewnioną opieką. Dziecko może wybrać neutralną pracę jesienną zamiast aktywności związanej z pamięcią.

Przebieg zajęć

1. Powitanie i zapowiedź — 5 minut

Pokaż prosty plan:

Rozmowa → wybór zadania → praca → porządkowanie → zakończenie.

Powiedz:

„Dzisiaj porozmawiamy o pamięci i zwyczajach związanych z początkiem listopada. Potem wybierzecie zadanie. Można mówić, wskazywać, rysować lub słuchać. Nie trzeba opowiadać o swojej rodzinie”.

Ustal zasady:

• Nie wypytujemy innych o osobiste przeżycia.
• Nie wyśmiewamy zwyczajów ani przekonań.
• Możemy powiedzieć: „Nie chcę odpowiadać”.
• Możemy poprosić o pomoc lub przerwę.

Nie organizuj obowiązkowego kręgu z podawaniem rąk. Dzieci mogą siedzieć przy stolikach lub w innym wygodnym miejscu.

2. Początek listopada — co możemy zauważyć? — 7 minut

Zaznacz w kalendarzu 1 i 2 listopada.

Wyjaśnij:

„1 listopada przypada Wszystkich Świętych — święto w tradycji katolickiej. 2 listopada jest Dzień Zaduszny, związany z modlitwą za zmarłych. W Polsce wiele osób w tym czasie odwiedza cmentarze, przynosi kwiaty i zapala znicze. Rodziny mogą mieć różne zwyczaje. Nie wszyscy obchodzą te dni tak samo”.

Pokaż ilustracje. Zapytaj:

• „Co widzisz na obrazku?”
• „Które przedmioty mogą wiązać się z pamięcią?”
• „Jak jeszcze można o kimś pamiętać?”

Nie wymagaj znajomości religijnych zwyczajów. Jeśli dziecko nie chce odpowiedzieć, przejdź dalej.

3. Mała historia o pamięci — 6 minut

Przeczytaj poniższy tekst:

Na świetlicowym stole leżał mały kamyk. Lena znalazła go podczas wycieczki z dziadkiem.

— Dlaczego go trzymasz? — zapytał Kuba.

— Przypomina mi spacer nad rzeką — odpowiedziała.

Kuba pomyślał o bilecie, który zachował z pierwszej podróży pociągiem. Maja przypomniała sobie piosenkę śpiewaną przez babcię.

— Czy każdy musi mieć jakąś pamiątkę? — zapytała.

— Nie — powiedziała wychowawczyni. — Można pamiętać dzięki przedmiotowi, opowieści, zdjęciu albo własnej myśli. Nie trzeba też wszystkim o tym opowiadać.

Lena położyła kamyk obok kartki. Narysowała rzekę. Kuba wybrał kredkę, a Maja przez chwilę patrzyła przez okno. Każde z nich znalazło własny sposób.

Po lekturze zapytaj:

• „Co pomagało dzieciom pamiętać?”
• „Czy wszyscy wybrali to samo?”
• „Czy trzeba pokazywać innym swoją pamiątkę?”

Podsumuj:

„Możemy pamiętać o ważnych chwilach i osobach, również o tych, które odeszły z tego świata. Każdy może wybrać, czy chce o tym rozmawiać”.

4. Pracownia pamięci — wybieram zadanie — 15 minut

Przygotuj trzy propozycje. Dziecko wybiera jedną; nie musi wykonywać wszystkich.

Propozycja A: Papierowy kwiat

Dzieci układają i przyklejają płatki wokół papierowego koła.

Powiedz:

„Kwiat może być znakiem pamięci albo po prostu jesienną pracą. Ty wybierasz, jakie ma dla ciebie znaczenie”.

Ułatwienie: przygotuj większe, wycięte elementy. Uczeń może wskazać kolory i sposób ułożenia, a dorosły pomaga w wykonaniu.

Propozycja B: Kartka „Chcę zapamiętać”

Dzieci rysują ważne miejsce, dobrą chwilę, osobę lub przedmiot. Mogą także wybrać kolory i kształty bez opowiadania historii.

Powiedz:

„Nie musisz podpisywać rysunku ani wyjaśniać go grupie. Możesz zabrać go do domu”.

Ułatwienie: zaproponuj dwa konkretne wybory, np. „Chcesz narysować miejsce czy wybrać kolory?”.

Propozycja C: Jesienne drzewo

Dzieci tworzą drzewo z papierowych liści. To neutralna aktywność dla osób, które nie chcą pracować nad osobistymi wspomnieniami.

Powiedz:

„Możesz zrobić jesienne drzewo. Nie każda praca musi dotyczyć własnych przeżyć”.

Ułatwienie: uczeń może przyklejać pojedyncze liście, układać je bez kleju lub poprosić dorosłego o wykonanie wskazanego ruchu.

Ważne: nie oceniaj prac pod kątem „właściwego nastroju”. Jasne kolory, uśmiech lub brak wypowiedzi nie świadczą o braku szacunku.

5. Potrafię powiedzieć, czego potrzebuję — 5 minut

Przedstaw cztery komunikaty:

POMOC
PRZERWA
MAM PYTANIE
NIE CHCĘ MÓWIĆ

Możesz zapisać je na kartce. Uczeń korzystający z AAC używa swojego znanego sposobu komunikacji.

Zaproponuj dobrowolne ćwiczenie:

„Wybierz komunikat, który może ci się przydać podczas zajęć. Możesz go powiedzieć, pokazać albo wskazać”.

Odpowiadaj zgodnie ze znaczeniem komunikatu:

• „Potrzebujesz pomocy. Pokaż, przy czym”.
• „Prosisz o przerwę. Ustalimy, gdzie odpoczniesz”.
• „Masz pytanie. Słucham lub poczekam, aż je pokażesz”.
• „Nie chcesz mówić. Możesz uczestniczyć inaczej”.

Nie wymagaj powtarzania głosem komunikatu przekazanego gestem lub symbolem.

6. Zakończenie bez obowiązkowej prezentacji — 7 minut

Daj dzieciom czas na dokończenie i uporządkowanie miejsca.

Zapytaj:

„Czy chcesz zabrać pracę, zostawić ją w swoim miejscu czy pokazać ją grupie?”

Wystawiaj wyłącznie prace, na których pokazanie dziecko się zgadza. Nie odczytuj publicznie osobistych podpisów.

Podsumuj:

„Pamięć może mieć różne formy. Rodziny mają różne zwyczaje. Możemy rozmawiać, ale mamy też prawo do milczenia. Gdy czegoś potrzebujemy, możemy poprosić dorosłego o wsparcie”.

Zapowiedz następną aktywność. Jeśli dziecko chce porozmawiać indywidualnie, ustal spokojny moment i odpowiednią osobę.

Dostosowania dla uczniów z autyzmem, ADHD i innymi SPE

Potrzeba ucznia	Możliwe dostosowanie
Przewidywalność	Widoczny plan oraz zapowiedź końca aktywności.
Trudność z wyborem	Dwie propozycje naraz zamiast trzech.
Trudności językowe	Krótkie zdania, ilustracje, gesty i znany system AAC.
Trudności manualne	Duże elementy, gotowe kształty, możliwość układania zamiast wycinania.
Potrzeba ruchu	Możliwość pracy na stojąco lub krótkiej przerwy ruchowej.
Wrażliwość sensoryczna	Brak zapachów, migania i muzyki w tle; ograniczenie liczby przedmiotów na stole.
Potrzeba prywatności	Praca bez prezentacji i bez pytań o osobistą stratę.

Gdy pojawią się trudne pytania lub emocje

Nie zapewniaj, że „nie ma się czym martwić”, i nie obiecuj, że bliscy dziecka nigdy nie umrą. Możesz powiedzieć:

„Widzę, że to pytanie jest dla ciebie ważne. Porozmawiamy spokojnie”.

Jeżeli dziecko pyta o znaczenie śmierci, używaj krótkiego, dosłownego wyjaśnienia. Unikaj określeń „zasnął na zawsze” lub „wyjechał”, które mogą zostać zrozumiane jako sen albo podróż.

Nie zmieniaj zajęć grupowych w rozmowę o szczegółach czyjejś straty. Zapewnij indywidualne wsparcie i, stosownie do sytuacji, kontakt z opiekunem, pedagogiem lub psychologiem.

Przykładowy zapis do dziennika świetlicy

„Pamięć ma wiele form” — poznawanie zwyczajów związanych z początkiem listopada z uwzględnieniem różnorodności rodzin. Wykonanie wybranej pracy plastycznej. Ćwiczenie komunikowania potrzeby pomocy, przerwy i odmowy wypowiedzi oraz szanowania granic innych osób.

Co warto zaobserwować?

Po zajęciach sprawdź, czy dziecko miało możliwość:

• wybrania aktywności;
• uczestniczenia dostępnym sposobem;
• przekazania potrzeby lub odmowy;
• zakończenia zajęć bez przymusu ujawniania osobistych przeżyć.

Celem jest spokojne poznawanie tradycji i wzmacnianie poczucia bezpieczeństwa — bez narzucania dzieciom jednakowych emocji.

Co dalej? Materiały wspierające emocje i komunikację

Rozmowa o pamięci może pokazać, jak różnie dzieci przeżywają ważne wydarzenia. W codziennej pracy warto pozostawiać im przestrzeń na pytania, odpoczynek i własny sposób wyrażania potrzeb.

• Chcesz kontynuować rozmowy o uczuciach? Zajrzyj do materiałów o emocjach — znajdziesz tam propozycje zajęć dotyczących m.in. empatii, smutku, strachu i zmartwień.
• Szukasz spokojnej aktywności na zakończenie dnia? Sprawdź mindfulness dla dzieci i wybierz ćwiczenie odpowiednie dla swojej grupy. Udział powinien być dobrowolny.
• Pracujesz również ze starszymi uczniami? Zobacz „Bezpieczeństwo w szkole — lekcja wychowawcza IV–VI i SPE” — scenariusz ćwiczący rozpoznawanie dostępnego wsparcia i komunikaty „Potrzebuję pomocy”, „Boję się”, „Nie rozumiem”. Pełny materiał jest dostępny w subskrypcji smart-sens.org — 9 zł miesięcznie.