Świadomość własnych emocji, rozwój empatii

Cele: rozwijanie świadomości własnych emocji, rozwijanie umiejętności okazywania emocji w sposób dostosowany do sytuacji, trening autoprezentacji, zainteresowanie innymi osobami i ich przeżyciami, świadomość możliwości modyfikowania własnych emocji, pobudzanie kreatywności i wyobraźni twórczej.

Uczestnicy zajęć (wiek, wielkość grupy): uczniowie w wieku 17–18 lat, grupa 10–15 osób.

Miejsce zajęć: szkoła, domy kultury
Czas trwania zajęć: 45 minut
Zastosowane rodzaje arteterapii: dramoterapia, plastykoterapia
Środki dydaktyczne: kartki, kredki, farby, długopisy, popielniczka i zapałki lub niszczarka do dokumentów

Przebieg zajęć (opis ćwiczeń):

„O wstydzie”

Prowadzący rozpoczyna ćwiczenie od opowiedzenia uczestnikom własnej kompromitującej historii. Dzieli się z nimi emocjami, które towarzyszyły temu zdarzeniu (mimika, gesty, ruchy ciała). Kończy opowiadanie zdaniem: „Myślałem/łam, że spalę się ze wstydu”. Następnie zachęca uczestników do opowiedzenia podobnych historii, dając im najpierw 3–4 minuty na przypomnienie sobie tego typu zdarzeń i związanych z nimi emocji. Wyjaśnia, że każde opowiadanie powinno się kończyć zdaniem: „Myślałem/łam, że spalę się ze wstydu”. Uczestnicy opowiadają swoje historie, odgrywając scenki z przeszłości na forum grupy i dzielą się emocjami. Gdy pierwsza osoba kończy swoje opowiadanie, można zachęcić wszystkich, by powtórzyli razem z opowiadającym ostatnie zdanie („Myślałem/łam, że spalę się ze wstydu”). W rozmowie podsumowującej należy podkreślić ważne, ale i trudne momenty tego ćwiczenia.

„Łączenie kolorów”.

Każdy z uczestników wybiera najbardziej nielubiany spośród dostępnych kolor kredki lub farby. Tym kolorem rysuje rysunek, następnie ma za zadanie wykończenie obrazka tak, by stał się przyjemny. Można zamalowywać lub przerabiać wcześniejszy rysunek, nie można ścierać ani oddzierać części kartki. W rozmowie podsumowującej należy naprowadzić uczestników na wniosek: nawet z nielubianymi kolorami może powstać przyjemny obrazek, a zatem także niemiłe sytuacje, łączące się z trudnymi uczuciami, mogą się okazać dla nas korzystne.

Ćwiczenie końcowe: „Zgiń, przepadnij”.

Uczestnicy na kartkach piszą swoje największe problemy i troski. Następnie rytualnie niszczą kartki. Najlepiej je spalić, np. w wysokiej popielnicy, i odtańczyć rytualny taniec dookoła ognia, połączony z bojowymi okrzykami. Jeśli jest to niemożliwe (względy przeciwpożarowe), kartki można zniszczyć w elektronicznej niszczarce. W tym przypadku też powinien odbyć się rytualny taniec wokół „narzędzia
zniszczenia”.

Doskonalenie ekspresji emocji

Cele: uwrażliwienie na sztukę i jej przekazy, doskonalenie ekspresji emocji, poprawa porozumiewania się i umiejętności pracy w grupie, nauka samouspokajania, nauka koncentracji, uwrażliwienie na wrażenia zmysłowe docierające ze świata zewnętrznego.

Uczestnicy zajęć (wiek, wielkość grupy): licealiści lub osoby dorosłe (powyżej 16 lat), grupa 10-osobowa
Miejsce zajęć: klasa, sala w domu kultury, bibliotece itp.

Czas trwania zajęć: 60 minut.

Zastosowane rodzaje arteterapii: drama, fotografoterapia.

Środki dydaktyczne: nagranie Etiudy c-moll Rewolucyjnej F. Chopina, papier, gazety, aparat fotograficzny, zdjęcia uczestników w postaci papierowej (wydruk) lub elektronicznej, komputer i rzutnik multimedialny – w przypadku zdjęć w formie elektronicznej.

Przebieg zajęć (opis ćwiczeń):

Ćwiczenie wprowadzające: „Świat dokoła mnie”.

Uczestnicy leżą lub siedzą wygodnie. Skupiają się na doznaniach docierających do nich za pomocą różnych zmysłów. W myślach wymieniają po kolei, zgodnie ze słownymi poleceniami prowadzącego: 3 rzeczy, które widzą (np. obrazek na ścianie, kolega siedzący obok, własne buty), 3 rzeczy, które słyszą (np. przejeżdżające samochody, ptaki za oknem, rozmowa w sąsiednim pomieszczeniu), 3 rzeczy, które czują dotykiem (np. twarde oparcie fotela, gryzący sweter, miękki szal). Następnie wyszukują po dwie takie rzeczy, potem po jednej, dalej po dwie i znowu po trzy. Ćwiczenie to poprzez wykorzystanie zmysłów i skupienie się na fizycznych doznaniach sprzyja relaksacji, a także koncentracji. Może być wykorzystywane do uspokojenia się w sytuacji stresowej.

„Żywa rzeźba”.

Uczestnicy słuchają Etiudy c-moll op. 10 nr 12 zwanej Rewolucyjną Fryderyka Chopina. Po wysłuchaniu następuje krótka rozmowa o tym, jakie emocje budzi w słuchaczach ten utwór. Następnie wykonują oni zbiorową rzeźbę, obrazującą te właśnie emocje. Podczas pracy można porozumiewać się słownie, można też skorzystać z rekwizytów przygotowanych ad hoc (z gazet, papieru itp.). Należy też nadać rzeźbie tytuł. Gdy już jest ona gotowa, uczestnicy prezentują ją, zamierając w bezruchu. Po wykonaniu ćwiczenia odpowiadają na pytanie: jakie emocje można wyrazić utworem muzycznym? Rzeźba zostaje sfotografowana przez prowadzącego. Fotografia podczas kolejnego spotkania staje się punktem wyjścia do rozmowy, w której uczestnicy z perspektywy czasu oceniają emocje wywołane przez muzykę oraz efekt wspólnej pracy i poziom sugestywności powstałej rzeźby.

„Emocje w obiektywie”.

Uczestnicy przynoszą na zajęcia fotografie, przedstawiające ich w różnych sytuacjach, w których targały nimi silne emocje. Najlepiej, by były to zdjęcia dość aktualne. Każdy po kolei omawia przyniesione przez siebie zdjęcie, zwracając szczególnie uwagę na sytuację, w której zostało ono wykonane, oraz na emocje, jakie wówczas przeżywał. Jeśli były to emocje pozytywne, określa, co może zrobić, by podobne uczucia przeżywać jak najczęściej. Jeśli były to emocje negatywne, zastanawia się, jak można było zmienić, przeprojektować daną sytuację, by ich uniknąć lub by sobie z nimi jak najlepiej poradzić. Omawianie zdjęć może przybrać formę rozmowy, podczas której inni członkowie grupy wymieniają się z bohaterem zdjęcia spostrzeżeniami oraz radami.

Ćwiczenie końcowe „Ruchoma tarcza”.

W ćwiczeniu uczestnicy wyrażają swoje opinie na temat kończących się zajęć, przemieszczając się po sali względem „środka tarczy”. Na środku pomieszczenia należy umieścić przedmiot symbolizujący środek tarczy, np. odtwarzacz płyt CD, krzesło, roślinę w doniczce. Prowadzący przedstawia różne stwierdzenia dotyczące zajęć, a uczestnicy wybierają miejsce w pokoju w zależności od tego, jak bardzo się zgadzają z danym stwierdzeniem: im bardziej uczestnik się zgadza, tym bliżej przysuwa się do przedmiotu na środku pokoju, czyli zajmuje miejsce bliżej „środka tarczy”.
Oto przykładowe stwierdzenia na temat zajęć: „dzisiejsze zajęcia były dla mnie ciekawe”; „dzisiejsze zajęcia były dla mnie trudne”; „dzisiejsze zajęcia były dla mnie nudne”; „umiejętności z dzisiejszych zajęć bardzo mi się przydadzą”;
chciałbym jeszcze raz wziąć udział w podobnych zajęciach”; „najbardziej podobało mi się ćwiczenie «Świat dokoła mnie»”; „najbardziej podobało mi się ćwiczenie «Żywa rzeźba»”; „najbardziej podobało mi się ćwiczenie «Emocje
w obiektywie‹». Pod koniec ćwiczenia ewaluacyjnego można poprosić uczestników o sformułowanie własnych twierdzeń na temat zajęć.

Wskazówki dotyczące organizacji zajęć: Ćwiczenie „Żywa rzeźba” stwarza także inne możliwości kontynuacji na kolejnym spotkaniu: uczestnicy mogą pokazać fotografię stworzonej przez siebie „rzeźby” osobom spoza grupy, a zebranymi opiniami podzielić się na kolejnym spotkaniu.

źródło: A. Pikała, M. Sasin, Arteterapia Scenariusze zajęć…, 2016