Neuroplastyczność to zdolność mózgu do zmian – tworzenia nowych połączeń nerwowych i przebudowy już istniejących. W ostatnich latach wiedza na jej temat stała się fundamentem neurodydaktyki, czyli nauczania opartego na zrozumieniu, jak działa mózg. W edukacji wczesnoszkolnej, kiedy mózg dziecka rozwija się najbardziej dynamicznie, znajomość zasad neuroplastyczności pozwala nauczycielom skuteczniej wspierać rozwój pamięci, uwagi i koncentracji.
🔬 Czym jest neuroplastyczność?
Neuroplastyczność (plastyczność mózgu) to zdolność układu nerwowego do:
- uczenia się poprzez tworzenie nowych ścieżek neuronowych,
- dostosowywania się do zmian i nowych bodźców,
- kompensowania trudności wynikających z uszkodzeń lub opóźnień rozwojowych.
To właśnie dzięki niej dziecko może nabywać nowe umiejętności, poprawiać funkcje poznawcze i „trenować mózg” niczym mięsień.
🧩 Neuroplastyczność a nauczanie wczesnoszkolne
W klasach 1–3 szkoły podstawowej procesy uczenia się są najintensywniejsze, a mózg dziecka chłonie informacje jak gąbka. Edukacja w tym okresie powinna opierać się na:
- ruchu i działaniu (uczenie się przez ciało),
- emocjach i motywacji wewnętrznej (dziecko uczy się lepiej, gdy coś je ciekawi),
- zmysłach i aktywnym odkrywaniu (doświadczanie, a nie tylko słuchanie).
Zajęcia stymulujące neuroplastyczność pomagają dzieciom z:
- trudnościami w koncentracji,
- zaburzeniami uwagi (ADHD),
- opóźnionym rozwojem funkcji poznawczych,
- specyficznymi trudnościami w uczeniu się (np. dysleksją, dysgrafią).
🧠 Jak wzmacniać pamięć i koncentrację dziecka dzięki neuroplastyczności?
Oto sprawdzone strategie i ćwiczenia przyjazne dla mózgu dziecka:
1. 🔄 Powtórzenia z przerwami
Zamiast uczyć się wszystkiego naraz, lepiej powtarzać treści w krótkich odstępach. Taki trening pamięci wspiera trwałe tworzenie śladów pamięciowych.
Przykład: krótka powtórka po 20 minutach, następnie po godzinie i kolejnego dnia.
2. 🎨 Uczenie się przez ruch i rysunek
Wzmacnianie połączeń neuronowych odbywa się skuteczniej, gdy dziecko porusza się, rysuje, gestykuluje – mózg łączy informację z ruchem i emocją.
Przykład: rysowanie mapy myśli, rymowanki z gestami, zapamiętywanie poprzez układanie historii.
3. 👂 Stymulacja wielu zmysłów
Dziecko zapamiętuje więcej, gdy widzi, słyszy, dotyka i mówi. Wielozmysłowe doświadczenie wzmacnia ścieżki pamięciowe.
Przykład: nauka liter przez pisanie palcem na piasku, głoskowanie przez klaskanie, zapachy związane z danym tematem.
4. 😃 Emocje jako kotwice pamięci
Silne emocje (pozytywne!) wiążą się z aktywacją ciała migdałowatego, które pełni kluczową rolę w zapamiętywaniu. Gdy nauka wywołuje radość, ciekawość lub zdziwienie, zapamiętywanie jest łatwiejsze.
Przykład: zaskakujące eksperymenty, zagadki logiczne, humor w nauczaniu.
5. 🌳 Kontakt z naturą i aktywność fizyczna
Ruch poprawia dotlenienie mózgu, a przebywanie na świeżym powietrzu zmniejsza stres i zwiększa koncentrację.
Przykład: lekcje w ogrodzie szkolnym, edukacja outdoorowa, matematyka z kamieniami i liśćmi.
6. 🎲 Gry i zabawy wspierające koncentrację
Zabawy logiczne, memory, gry planszowe i ruchowe pomagają trenować uwagę i pamięć roboczą.
Przykład: „Co się zmieniło?”, „Znajdź różnicę”, „Powtarzaj rytm”, „Sekwencje ruchów”.
📌 Neurodydaktyka w praktyce
Neurodydaktyczne podejście w nauczaniu to nie tylko moda – to realne wsparcie dla dzieci. Oznacza:
- zrozumienie, jak działa dziecięcy mózg,
- nauczanie zgodne z naturalnymi rytmami i potrzebami rozwojowymi,
- odchodzenie od przeciążania i schematów na rzecz aktywnego, sensorycznego i emocjonalnego uczenia się.
💡 Podsumowanie
Neuroplastyczność to potężny sprzymierzeniec nauczyciela. Dzięki prostym zmianom w sposobie prowadzenia zajęć można skutecznie wspierać pamięć, koncentrację i rozwój poznawczy dziecka.
Edukacja oparta na mózgu to edukacja, która działa – na długo i z radością.
❓Najczęstsze pytania
Czy neuroplastyczność działa u wszystkich dzieci?
Tak – każdy mózg jest neuroplastyczny, choć tempo zmian może się różnić w zależności od wieku i indywidualnych możliwości.
Jak często stosować ćwiczenia na pamięć i uwagę?
Najlepiej codziennie w krótkich formach – 5–10 minut dziennie przynosi większy efekt niż jedna długa sesja tygodniowo.
Czy dzieci z trudnościami rozwojowymi też korzystają z neuroplastyczności?
Tak – właśnie one najbardziej potrzebują stymulacji wspierającej tworzenie nowych ścieżek neuronowych i kompensacji trudności.
Poniżej przedstawiamy przykładowy pakiet ćwiczeń wspierających neuroplastyczność u dzieci w wieku wczesnoszkolnym, który możesz od razu wykorzystać podczas zajęć edukacyjnych, korekcyjno-kompensacyjnych, rewalidacyjnych lub terapii pedagogicznej. Wszystkie ćwiczenia oparte są na zasadach neurodydaktyki – aktywują różne obszary mózgu, wspierają koncentrację, pamięć i kreatywność.
🎯 Pakiet ćwiczeń wspierających neuroplastyczność u dzieci
🔄 1. Powtórki z przerwami (Pamięć długotrwała)
Ćwiczenie: „Trzy rzeczy, które zapamiętałem”
Po zakończeniu krótkiej lekcji (np. o wiośnie) dzieci rysują lub zapisują 3 rzeczy, które zapamiętały. Po 15 minutach pytamy ponownie. Następnie – tego samego dnia lub kolejnego – wracamy do tego samego pytania.
📌 Cel: utrwalanie śladów pamięciowych dzięki powtórce po czasie.
🧠 2. Mapy myśli i obrazowe notowanie (Integracja wizualna i pamięć wzrokowa)
Ćwiczenie: „Mój temat w chmurze”
Dzieci rysują temat w środku kartki (np. „Wielkanoc”, „Zwierzęta”) i dodają wokół niego kolorowe gałęzie z hasłami, symbolami, skojarzeniami.
📌 Cel: wzmacnianie asocjacji i wizualnej organizacji informacji.
👂 3. Ćwiczenia multisensoryczne (Pamięć robocza i uwaga)
Ćwiczenie: „Zapisz uszami”
Nauczyciel mówi sekwencję słów (np. jabłko, liść, dom), dziecko rysuje, co zapamiętało. Następnie zmieniamy – dziecko pisze lub opowiada, co usłyszało.
📌 Cel: rozwój słuchowej pamięci roboczej i trening koncentracji.
🧘 4. Neuro-relaksacja i skupienie (Samoregulacja i koncentracja)
Ćwiczenie: „Oddycham jak żółw”
Dzieci kładą ręce na brzuchu, zamykają oczy i oddychają powoli przez nos, jak żółwik w skorupie. Liczą do 3 przy wdechu, do 3 przy wydechu. Po ćwiczeniu opowiadają, jak się czują.
📌 Cel: wyciszenie, poprawa uwagi, redukcja stresu.
🎵 5. Sekwencje dźwięków (Pamięć słuchowa i rytmiczna)
Ćwiczenie: „Powtórz rytm”
Nauczyciel klaszcze (np. 2 razy wolno, 1 szybko), dzieci powtarzają. Z czasem sekwencje są dłuższe. Można też użyć instrumentów: grzechotki, bębenka.
📌 Cel: rozwój pamięci rytmicznej i sekwencyjnej.
🎲 6. Ruch i pamięć (Integracja ciała i umysłu)
Ćwiczenie: „Skacz, zapamiętuj, powiedz”
Rozkładamy na podłodze obrazki z rzeczami z danej kategorii (np. owoce, litery). Dziecko skacze po kilku z nich, patrząc. Następnie wraca i odtwarza z pamięci kolejność lub nazwy.
📌 Cel: aktywacja ciała w procesie uczenia się – ruch sprzyja neuroplastyczności!
🧩 7. Zabawa w kodowanie (Logika i pamięć robocza)
Ćwiczenie: „Kod dla robota”
Dzieci układają na kartce lub podłodze kod (np. strzałki w prawo/lewo, kolory) i wydają instrukcję nauczycielowi lub koledze – „robotowi”, który ma ją wykonać.
📌 Cel: wzmacnianie logicznego myślenia i pamięci operacyjnej.
✏️ 8. Zabawy z wyobraźnią i opowiadaniem (Neurointegracja i kreatywność)
Ćwiczenie: „Historia z 3 obrazków”
Losujemy 3 obrazki (np. zajączek, rower, chmura). Dziecko ma za zadanie ułożyć z nich śmieszną lub dziwną historię – może ją narysować, opowiedzieć lub odegrać.
📌 Cel: aktywizacja wielu obszarów mózgu – językowych, wizualnych, emocjonalnych.
🎨 Sensoryczne kolorowanki pisankowe
Ćwiczenie: Ozdabianie pisanki różnymi materiałami: watą, papierem, piaskiem dekoracyjnym, tkaninami, włóczką itp.
Połączenie sztuki, dotyku i decyzji estetycznych rozwija nowe połączenia nerwowe.
📌 Cel: stymulacja sensoryczna, trening planowania i motoryki małej.
smart-sens.org 