„Zachowanie to nie problem do rozwiązania, ale okno do wewnętrznego świata dziecka.”
— Dr Mona Delahooke, Brain-Body Parenting
Ciało wie pierwsze
Ola zawsze mówiła o sobie, że jest „głową do przodu”. Zorganizowana, obowiązkowa, wie, co trzeba zrobić, planuje, ogarnia. A jednak coraz częściej coś ją zaskakuje: nagłe wybuchy złości na najbliższych, nieprzespane noce, zmęczenie, którego nie potrafi wytłumaczyć. W pewnym momencie zauważa, że zanim jej myśli zdążą cokolwiek przeanalizować, ciało już krzyczy: napięty brzuch, zaciśnięta szczęka, przyspieszone bicie serca.
To ciało pierwsze wie, że coś jest nie tak.
Podobnie jest z Michałem, tatą siedmioletniego Antosia. Michał stara się być cierpliwy, tłumaczyć, wspierać. Ale kiedy Antoś nagle zaczyna krzyczeć, uderzać pięściami w podłogę, Michał sam czuje, jak narasta w nim fala napięcia. Szybki oddech, pocące się dłonie, sztywnienie karku. W głowie ma jedną myśl: „Zaraz wybuchnę!”.
I właśnie to jest sedno: zanim zaczniemy rozmawiać o emocjach, zanim spróbujemy „wyjaśnić” czy „opanować” siebie lub dziecko, warto najpierw zatrzymać się i sprawdzić, co mówi nasze ciało. Bo ono nie kłamie. Ono nie interpretuje. Ono po prostu reaguje.
Ciało – pierwszy barometr emocji
Każdy z nas — dorosły, dziecko, nastolatek — posiada w sobie wewnętrzny system alarmowy, który reaguje szybciej niż myśli. Ten system to układ nerwowy, który skanuje otoczenie i ciało w poszukiwaniu sygnałów bezpieczeństwa lub zagrożenia. Jeśli zauważy choć cień niepokoju, daje znać: przyspieszonym oddechem, napięciem mięśni, ściśnięciem żołądka.
Jak podkreśla dr Mona Delahooke, bazując na teorii poliwagalnej Stephena Porgesa:
„To nie logika i rozumienie sytuacji kierują naszym zachowaniem w pierwszym momencie, ale fizjologiczne poczucie bezpieczeństwa lub jego brak.”
Dlatego zanim zaczniemy „pracować nad emocjami”, warto nauczyć się czytać sygnały ciała — zarówno u siebie, jak i u dzieci.
Jak rozpoznać, że układ nerwowy jest w stanie alarmowym?
🔎 Typowe sygnały u dzieci i dorosłych:
🟥 Stan walki lub ucieczki (pobudzenie):
- przyspieszone bicie serca, szybki oddech, spocone dłonie, zaciskanie pięści, napięte mięśnie karku, krzyki, płacz, wybuchy złości, potrzeba ucieczki.
🟦 Stan zamrożenia (wycofanie):
- bezruch, opuszczona głowa, unikanie wzroku, bardzo cichy głos lub milczenie, napięcie całego ciała, zasłanianie uszu, chowanie się.
🟩 Stan regulacji (poczucie bezpieczeństwa):
- swobodny oddech, miękkie spojrzenie, rozluźnione ciało, gotowość do kontaktu, ciekawość.
Dlaczego ciało to najlepszy kompas?
Układ nerwowy działa poza naszą świadomą kontrolą. To dzięki niemu wiemy, że coś nas przeraża lub uspokaja — zanim to zrozumiemy umysłem.
„Nie jesteśmy w stanie rozmawiać o emocjach ani ich regulować, jeśli nasze ciało jest w stanie alarmowym.”
— Dr Mona Delahooke
Dzieci, zwłaszcza te z ASD, ADHD lub wysoką wrażliwością, często nie potrafią nazwać swoich odczuć, ale ich ciało wyraźnie pokazuje, co się dzieje. Warto nauczyć się to czytać — bo to właśnie tam znajdziesz odpowiedź, czy dziecko jest gotowe na rozmowę, czy potrzebuje najpierw obniżyć napięcie w układzie nerwowym.
Jak słuchać swojego ciała i ciała dziecka?
🧭 5 kroków uważnego słuchania sygnałów układu nerwowego:
1️⃣ Zatrzymaj się i sprawdź oddech.
Zapytaj siebie lub dziecko:
➡️ „Czy oddycham spokojnie?”
➡️ „Czy mój oddech jest szybki, płytki, zatrzymany?”
2️⃣ Zauważ napięcie mięśni.
➡️ „Czy mam zaciśnięte pięści, ramiona, szczękę?”
➡️ „Czy dziecko ściska zabawkę, ma sztywne ciało?”
3️⃣ Sprawdź bicie serca.
➡️ „Czy czuję, że serce bije mi szybciej?”
➡️ „Czy dziecko jest rozdygotane lub bliskie płaczu?”
4️⃣ Zwróć uwagę na ruchy i mowę ciała.
➡️ Machanie rękami, wiercenie się, kołysanie, chowanie się — to sygnały stresu.
➡️ Jeśli ciało jest bez ruchu, dziecko milczy — może być w stanie zamrożenia.
5️⃣ Daj sobie i dziecku czas na regulację.
➡️ Nie próbuj „rozmawiać na siłę”, gdy ciało mówi: „jestem w alarmie”.
➡️ Zaproponuj ruch, głębokie oddechy, cichą przestrzeń, przytulenie (jeśli dziecko tego chce).
Ciało dziecka to mapa, nie problem
Jeśli spojrzysz na ciało jak na mapę, łatwiej będzie Ci znaleźć drogę do prawdziwego zrozumienia. Zamiast karcić za zachowanie, możesz pomóc odczytać, co układ nerwowy próbuje powiedzieć. A to, jak podkreśla dr Delahooke, jest fundamentem zdrowej samoregulacji i odporności psychicznej — zarówno u dzieci, jak i u dorosłych.
„W regulacji emocji nie chodzi o to, by dziecko było posłuszne. Chodzi o to, by pomóc mu wrócić do stanu bezpieczeństwa.”
✅ Checklista: Jak rozpoznać aktualny stan układu nerwowego u dziecka i dorosłego?
(Pomocna ściągawka dla rodziców, terapeutów i osób pracujących z emocjami)
🟥 1. Czy układ nerwowy jest w stanie walki lub ucieczki?
(Sygnały pobudzenia, wysokiego napięcia, stresu)
🔸 Przyspieszony oddech, płytkie oddychanie
🔸 Szybkie bicie serca
🔸 Zaciśnięte pięści, napięte mięśnie ramion lub szczęki
🔸 Krzyk, płacz, gwałtowne ruchy
🔸 Nerwowe wiercenie się, niemożność usiedzenia w miejscu
🔸 Drażliwość, wybuchy złości, „nagłe eksplozje” emocji
👉 Działaj łagodnie: Uspokój swój oddech, zaproponuj dziecku ruch lub bezpieczną przestrzeń, unikaj rozmów „na siłę” w momencie najwyższego napięcia.
🟦 2. Czy układ nerwowy jest w stanie zamrożenia?
(Sygnały wycofania, wyłączenia się, „zawieszenia”)
🔸 Brak ruchu, sztywność ciała
🔸 Opuszczona głowa, unikanie kontaktu wzrokowego
🔸 Cichy głos lub milczenie, brak reakcji na pytania
🔸 Blada twarz, bez wyrazu emocjonalnego
👉 Działaj wspierająco: Daj dziecku (lub sobie) czas i przestrzeń na odzyskanie poczucia bezpieczeństwa. Nie poganiaj, nie naciskaj na odpowiedzi. Zapewnij spokojną obecność.
🟩 3. Czy układ nerwowy jest w stanie regulacji i bezpieczeństwa?
(Sygnały otwartości, spokoju, gotowości do kontaktu)
🔸 Swobodny, spokojny oddech
🔸 Rozluźnione ciało, miękkie spojrzenie
🔸 Otwartość na kontakt wzrokowy
🔸 Ciekawość, gotowość do rozmowy lub zabawy
🔸 Umiejętność powiedzenia, co się dzieje („jestem smutny”, „jestem zmęczona”)
👉 Wspieraj ten stan: Podtrzymuj atmosferę bezpieczeństwa, buduj zaufanie, rozmawiaj o emocjach wtedy, kiedy ciało dziecka lub dorosłego jest gotowe na słuchanie i dzielenie się.
🧭 Pamiętaj:
Układ nerwowy mówi przez ciało. Zanim zaczniesz „wychowywać” lub „tłumaczyć” — najpierw sprawdź, czy Twoje dziecko (lub Ty sam/a) jest w stanie regulacji, czy może w alarmie.
„Nie można uczyć się ani rozmawiać o emocjach, jeśli ciało jest w stanie walki, ucieczki lub zamrożenia.”
— Dr Mona Delahooke, Brain-Body Parenting
Podsumowanie: Ciało – Twój osobisty GPS
Ciało nie kłamie. Kiedy nauczysz się go słuchać — zarówno u siebie, jak i u innych — odkryjesz, że najczęściej odpowiedź na trudne emocje leży nie w słowach, ale w potrzebie bezpieczeństwa, bliskości i regulacji układu nerwowego.
Naucz się zatrzymywać. Oddychać. Pytać siebie:
🧡 „Co teraz czuje moje ciało?”
🧡 „Co ciało mojego dziecka próbuje mi powiedzieć?”
To najprostsza i najskuteczniejsza droga do budowania odporności emocjonalnej, uważności i lepszego kontaktu — zarówno z dzieckiem, jak i z samym sobą.
smart-sens.org 