W świecie przeciążonym bodźcami, hałasem i nieustannymi zmianami, zdolność do skupienia uwagi i bycia „tu i teraz” staje się nie tylko atutem, ale wręcz koniecznością — zwłaszcza w pracy z dziećmi o specjalnych potrzebach edukacyjnych (SPE). U dzieci tych koncentracja bywa krucha jak tafla lodu, a umiejętność zarządzania uwagą i emocjami — wyzwaniem dnia codziennego.
Jak zauważył Jon Kabat-Zinn, twórca nowoczesnego podejścia do mindfulness:
„Nie możemy zatrzymać fal, ale możemy nauczyć się na nich surfować.”
(Kabat-Zinn, 1990).
To właśnie uważność i koncentracja pomagają dzieciom z SPE lepiej radzić sobie z trudnościami w uczeniu się, regulacji emocji i kontaktach społecznych. W tym artykule przybliżę, dlaczego rozwijanie tych kompetencji jest tak ważne i jak skutecznie je wspierać w codziennej pracy edukacyjnej i terapeutycznej.
Specjalne potrzeby edukacyjne a wyzwania związane z uwagą i regulacją emocji
Dzieci z SPE, obejmujące szeroką grupę uczniów z zaburzeniami ze spektrum autyzmu (ASD), ADHD, dysleksją, zaburzeniami lękowymi, czy niepełnosprawnością intelektualną, często borykają się z deficytami uwagi, samokontroli i odporności na stres.
Badania wykazują, że:
- dzieci z ASD mają trudności z selektywną i podzielną uwagą oraz przetwarzaniem wielozmysłowym (Keehn, Lincoln, Müller, Townsend, 2010),
- dzieci z ADHD zmagają się z dysfunkcjami w obrębie układów odpowiedzialnych za funkcje wykonawcze i hamowanie impulsywności (Barkley, 2015),
- uczniowie z zaburzeniami lękowymi cechuje tzw. uwaga negatywna — łatwe przyciąganie uwagi przez bodźce lękotwórcze (Lonigan et al., 2004).
Zaburzenia uwagi są więc nie tylko trudnością poznawczą, ale również emocjonalną — wpływają na sposób reagowania na otoczenie, nawiązywania relacji i uczenia się.
Uważność jako fundament koncentracji
Uważność (mindfulness) to praktyka świadomej obecności — skupienia uwagi na chwili bieżącej bez osądzania. To umiejętność bycia w pełni zanurzonym w danej aktywności z akceptacją tego, co się wydarza.
Z badań neuroobrazowania wynika, że regularna praktyka mindfulness wzmacnia aktywność kory przedczołowej oraz zmniejsza aktywację ciała migdałowatego odpowiedzialnego za reakcje stresowe (Hölzel et al., 2011). Oznacza to, że uważność sprzyja:
- poprawie koncentracji,
- lepszej regulacji emocji,
- zwiększeniu odporności na stres.
Programy oparte na mindfulness, takie jak MindUP™ czy MBCT-C (Mindfulness-Based Cognitive Therapy for Children), wykazały swoją skuteczność w pracy z dziećmi z SPE, redukując poziom lęku, poprawiając koncentrację i zwiększając satysfakcję z nauki (Semple et al., 2010).
Skuteczne techniki rozwijania uważności i koncentracji u dzieci z SPE
Poniżej przedstawiam najskuteczniejsze strategie i ćwiczenia, które można wprowadzić do pracy z dziećmi o specjalnych potrzebach edukacyjnych:
1. Ćwiczenia oddechowe „Balonik”
- Cel: rozwijanie uważności oddechu, wyciszenie układu nerwowego.
- Opis: Dziecko wyobraża sobie, że jego brzuch to balonik. Powoli go „napełnia” i „opróżnia” poprzez głębokie wdechy i wydechy.
- Korzyści: poprawa koncentracji, redukcja napięcia, łatwe wdrożenie.
2. Skanowanie ciała
- Cel: rozwijanie świadomości ciała i odczuć zmysłowych.
- Opis: Dziecko skupia uwagę kolejno na stopach, nogach, rękach, brzuchu, klatce piersiowej itd.
- Wskazówka: Można to robić w formie opowiadania („Podróż przez ciało jak przez krainę wyobraźni”).
3. Uważne słuchanie
- Cel: rozwijanie uwagi słuchowej.
- Opis: W ciszy dziecko skupia się na rozpoznawaniu odgłosów z otoczenia (np. tykanie zegara, szum liści).
- Korzyści: wzrost koncentracji i świadomości zmysłowej.
4. Mandale i sztuka uważności
- Cel: rozwijanie skupienia wzrokowego i cierpliwości.
- Opis: Kolorowanie mandali lub tworzenie prostych wzorów geometrycznych w ciszy.
- Badania: Twórcze działania zwiększają poziom koncentracji i redukują stres (Drake, Coleman, Winner, 2011).
5. Mindfulness w ruchu – „Uważne chodzenie”
- Cel: integracja ruchu i uważności.
- Opis: Dziecko chodzi powoli, skupiając się na dotyku stóp z podłożem, równowadze ciała.
- Korzyści: Poprawa koordynacji, skupienia i samoregulacji.
Wskazówki do pracy z dziećmi z SPE
- Uproszczenie instrukcji — jasne, krótkie polecenia, bez wielowątkowości.
- Strukturyzacja przestrzeni — minimalizowanie rozpraszaczy w sali.
- Rytuały i rutyny — stałe pory i sekwencje ćwiczeń zwiększają poczucie bezpieczeństwa.
- Indywidualizacja — dobór ćwiczeń do możliwości poznawczych i emocjonalnych dziecka.
- Małe kroki — koncentracja rozwija się stopniowo jak mięsień.
Poniżej znajduje przykładowy scenariusz zajęć.
📖 Przykładowy scenariusz zajęć: Uważność i koncentracja dla dzieci z SPE
Temat zajęć:
Uważność i koncentracja – poznajemy swoje ciało i oddech
Cele ogólne:
- Rozwijanie umiejętności skupiania uwagi.
- Ćwiczenie koncentracji na sygnałach płynących z ciała i otoczenia.
- Wzmacnianie umiejętności samoregulacji emocjonalnej.
- Budowanie poczucia bezpieczeństwa i świadomości ciała.
Cele szczegółowe:
- Dziecko potrafi skupić uwagę na swoim oddechu.
- Dziecko rozwija świadomość własnego ciała.
- Dziecko potrafi zauważyć bodźce z otoczenia i nazwać je bez oceniania.
- Dziecko uczy się prostych technik wyciszenia.
Grupa wiekowa:
6–12 lat (możliwość dostosowania do potrzeb dzieci z ASD, ADHD, zaburzeniami lękowymi, niepełnosprawnością intelektualną)
Czas trwania:
30–40 minut
Miejsce:
Sala lekcyjna lub sala terapeutyczna, uporządkowana przestrzeń, bez nadmiernych bodźców.
Pomoce dydaktyczne:
- Mata lub dywanik dla każdego dziecka.
- Mandale i kredki.
- Nagranie z odgłosami natury (szum morza, śpiew ptaków) – opcjonalnie.
- Piłeczki antystresowe lub woreczki sensoryczne.
Przebieg zajęć:
1. Wprowadzenie – Krótka rozmowa (5 minut)
- Witaj dzieci ciepło i spokojnym głosem.
- Krótka rozmowa:
➔ „Czym jest koncentracja?”
➔ „Czy czasem czujecie, że trudno Wam skupić się na zadaniu?”
➔ „Co to znaczy być uważnym na to, co robimy w tej chwili?”
Uwaga dla nauczyciela: Wprowadź dzieci w temat uważności, mówiąc prostymi słowami, np.:
„Uważność to bycie tu i teraz — skupiamy się na tym, co robimy w tej chwili, bez martwienia się o przeszłość czy przyszłość.”
2. Ćwiczenie 1: Uważny oddech – „Balonik” (10 minut)
- Prośba do dzieci, aby usiadły wygodnie lub położyły się na matach.
- Instrukcja: „Połóżcie rękę na brzuchu. Wyobraźcie sobie, że Wasz brzuch to balonik. Kiedy wdychacie powietrze, balonik się napełnia. Kiedy wydychacie — powoli się opróżnia.”
- Wspólnie wykonajcie kilka głębokich wdechów i wydechów.
Wskazówki:
- Licz powoli do czterech przy wdechu i wydechu.
- Podkreśl, że każdy ma swoje tempo – nie ma złych oddechów.
3. Ćwiczenie 2: Skanowanie ciała (10 minut)
- Poprowadź dzieci w prostym skanowaniu ciała:
➔ „Zamknijcie oczy, jeśli chcecie. Skupcie się na swoich stopach. Czy są ciepłe czy zimne?”
➔ „Teraz poczujcie swoje kolana, brzuch, ramiona, dłonie…” - Zatrzymuj się na każdej części ciała na kilka sekund.
Cel: Zwiększenie świadomości ciała, uspokojenie układu nerwowego.
4. Ćwiczenie 3: Mandala uważności (10 minut)
- Rozdaj dzieciom mandale i kredki.
- Poproś, aby kolorowały powoli, skupiając się tylko na kolorze i ruchu kredki.
- W tle możesz puścić spokojną muzykę lub odgłosy natury.
Uwaga: Jeśli dziecko się rozproszy, zachęć je łagodnie do powrotu do zadania:
„Zauważ, że Twoja uwaga uciekła — to normalne. Delikatnie ją przywróć do kolorowania.”
5. Podsumowanie zajęć (5 minut)
- Krótka rozmowa: „Jak się teraz czujecie?”
- Zachęta do dzielenia się wrażeniami: „Co było dla Was najłatwiejsze? A co najtrudniejsze?”
- Przypomnienie, że te ćwiczenia można robić w domu lub w szkole, gdy czują się zestresowani.
Wskazówki dodatkowe dla nauczyciela/terapeuty:
- Utrzymuj spokojny, łagodny ton głosu przez całe zajęcia.
- Nie oceniaj — każde dziecko przeżywa uważność na swój sposób.
- Chwal nie tylko za wykonanie ćwiczeń, ale przede wszystkim za próbę skupienia.
🌿 Efekty pracy z uważnością i koncentracją:
- Wyraźne wyciszenie po zajęciach.
- Zwiększona tolerancja na frustrację.
- Lepsza zdolność do rozpoczynania i kończenia zadań.
- Rozwój umiejętności samoregulacji emocji.
Podsumowanie
Uważność i koncentracja to kompetencje kluczowe dla sukcesu dzieci ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi. Ich rozwijanie to inwestycja w lepsze funkcjonowanie szkolne, społeczne i emocjonalne.
Jak pisał Thich Nhat Hanh:
„Kiedy jesteś uważny, jesteś naprawdę żywy.” (Hanh, 1975).
Poprzez uważną, świadomą pracę możemy pomóc dzieciom nie tylko lepiej się uczyć, ale i pełniej doświadczać świata — bez lęku, napięcia i chaosu. A to najlepszy dar, jaki możemy im ofiarować.
Bibliografia
- Barkley, R. A. (2015). Attention-Deficit Hyperactivity Disorder: A Handbook for Diagnosis and Treatment. Guilford Press.
- Hölzel, B. K., Carmody, J., Vangel, M., Congleton, C., Yerramsetti, S. M., Gard, T., & Lazar, S. W. (2011). Mindfulness practice leads to increases in regional brain gray matter density. Psychiatry Research: Neuroimaging, 191(1), 36-43.
- Kabat-Zinn, J. (1990). Full Catastrophe Living. Delta.
- Keehn, B., Lincoln, A. J., Müller, R. A., & Townsend, J. (2010). Attentional networks in autism spectrum disorder: An fMRI study of alerting, orienting, and executive control. Journal of Child Psychology and Psychiatry, 51(11), 1251–1260.
- Lonigan, C. J., Vasey, M. W., Phillips, B. M., & Hazen, R. A. (2004). Temperament, anxiety, and the processing of threat-related stimuli. Journal of Clinical Child and Adolescent Psychology, 33(1), 8-20.
- Semple, R. J., Reid, E. F. G., & Miller, L. (2010). Treating Anxiety with Mindfulness: An Open Trial of Mindfulness Training for Anxious Children. Journal of Cognitive Psychotherapy, 24(4), 299-316.
- Thich Nhat Hanh. (1975). The Miracle of Mindfulness. Beacon Press.
smart-sens.org 