Podobieństwa, różnice i współwystępowanie dwóch neurotypów
Wielu rodziców, nauczycieli i terapeutów spotyka dzieci, które są równocześnie bardzo bystre i błyskotliwe, ale też mają problemy z koncentracją, impulsywnością, sztywnym myśleniem lub relacjami z rówieśnikami. Czy to ADHD? A może Zespół Aspergera? A może… jedno i drugie?
Zespół Aspergera (AS) i Zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi (ADHD) to dwa różne zaburzenia neurorozwojowe – ale mają wiele wspólnych cech i często występują razem. Badania wskazują, że nawet 30–50% osób z Zespołem Aspergera spełnia również kryteria ADHD (Rommelse et al., 2010).
Skąd wiemy, że ADHD i Zespół Aspergera mogą współwystępować?
Historia badań nad Zespołem Aspergera i ADHD pokazuje, jak bardzo nasze rozumienie tych zaburzeń ewoluowało. Przez dekady traktowano je jako zupełnie odrębne kategorie diagnostyczne, mimo że wielu klinicystów i rodziców intuicyjnie dostrzegało nakładanie się objawów.
Hans Asperger i opisy wczesnych lat 40.
W 1944 roku Hans Asperger, austriacki pediatra, opisał grupę chłopców, którzy mieli poważne trudności w kontaktach społecznych, specyficzne zainteresowania i często wykazywali nadmierną aktywność i impulsywność. Jednak w jego ujęciu te cechy nie były klasyfikowane jako ADHD – nie istniała wtedy jeszcze taka jednostka. Asperger zauważył jednak coś, co później badacze nazwali „maskowanym ADHD w spektrum”.
Lata 70. i 80.: rozwój pojęcia ADHD i nowe obserwacje
W latach 70. zaczęto intensywnie badać ADHD jako osobne zaburzenie neurorozwojowe, skupiając się głównie na nadaktywności ruchowej i deficytach uwagi. Z czasem, wraz z pojawieniem się szerszych kryteriów, pojawiły się obserwacje, że wiele dzieci z ADHD ma także problemy ze sztywnym myśleniem, nadwrażliwością sensoryczną i relacjami społecznymi – czyli z obszarów typowych dla spektrum autyzmu.
Już wtedy zauważano: „Niektóre dzieci z ADHD myślą jak osoby z autyzmem – ale działają impulsywnie jakby miały ADHD.” – notatka kliniczna z 1983 r. (cyt. za Barkley, 2006)
Przełom: lata 90. i badania Rommelse, Sergeant, Gillberg
W latach 90. i na początku XXI wieku naukowcy tacy jak Christopher Gillberg (Szwecja) czy Joseph Sergeant (Holandia) rozpoczęli badania nad współwystępowaniem ADHD i ASD (spektrum autyzmu). Wprowadzili pojęcia takie jak:
- DAMP – Deficits in Attention, Motor Control and Perception,
- co-occurring neurodevelopmental disorders – współistniejące zaburzenia rozwojowe.
Ważnym momentem był metaanalityczny przegląd Rommelse et al. (2010), który potwierdził, że od 30% do nawet 80% osób z ASD ma również objawy ADHD – i odwrotnie.
„Współwystępowanie ADHD i ASD nie jest wyjątkiem – jest regułą u wielu dzieci. Wymaga zmiany podejścia diagnostycznego i terapeutycznego.”
– Rommelse, N. et al., Molecular Psychiatry, 2010
DSM-5 – zmiana paradygmatu
Dopiero w 2013 roku, wraz z publikacją nowej klasyfikacji DSM-5, zrezygnowano z wcześniejszego zakazu łącznej diagnozy ADHD i ASD. Od tej pory specjaliści mogą oficjalnie rozpoznawać oba zaburzenia u jednej osoby, co otworzyło drogę do lepszego zrozumienia ich powiązań i potrzeb dzieci z tzw. „podwójną diagnozą”.
Co się stało z diagnozą Zespołu Aspergera?
W klasyfikacji DSM-5 (wydanej w 2013 roku przez Amerykańskie Towarzystwo Psychiatryczne), a następnie w ICD-11 (obowiązującej od 2022 r. na świecie, w Polsce od 2023 r.), Zespół Aspergera został oficjalnie usunięty jako oddzielna jednostka diagnostyczna. Został on wchłonięty do szerokiego pojęcia spektrum autyzmu (ASD – Autism Spectrum Disorder).
Decyzję tę podjęto na podstawie badań, które wykazały, że:
- nie ma wyraźnych granic między tzw. „klasycznym autyzmem” a Zespołem Aspergera,
- objawy różnią się natężeniem, a nie jakością,
- diagnozy były przyznawane niespójnie i subiektywnie (ten sam pacjent mógł w różnych ośrodkach otrzymać różne rozpoznanie).
Obecnie w systemie DSM-5 rozpoznaje się:
Zaburzenie ze spektrum autyzmu (ASD) z określeniem poziomu potrzebnego wsparcia w zakresie:
- komunikacji społecznej,
- zachowań ograniczonych i powtarzalnych.
Dodatkowo można zaznaczyć, czy osoba ma rozwiniętą mowę, niepełnosprawność intelektualną, trudności sensoryczne itp.
Czy Zespół Aspergera „zniknął”?
Niezupełnie. Choć oficjalnie nie funkcjonuje jako odrębna diagnoza, to:
- nadal jest używany w języku potocznym i przez wielu samorzeczników (np. dorośli, którzy wcześniej otrzymali diagnozę ZA),
- bywa stosowany przez specjalistów w rozmowach wyjaśniających profil funkcjonowania („osoba w spektrum w typie Aspergera”),
- funkcjonuje w literaturze naukowej jako podtyp wysokofunkcjonującego autyzmu.
📌 Ważne: jeśli ktoś ma wcześniejszą diagnozę ZA – nie jest ona błędna, lecz aktualnie jest interpretowana jako jedna z form spektrum autyzmu.
Podobieństwa w funkcjonowaniu Zespołu Aspergera i ADHD
1. Trudności z uwagą i impulsywnością
Zarówno dzieci z ADHD, jak i z ASD mogą:
- mieć trudności ze skupieniem się na jednym zadaniu,
- być łatwo rozpraszane,
- przerywać innym w rozmowie,
- działać impulsywnie, bez zastanowienia.
2. Problemy społeczne
Choć z różnych powodów:
- w ADHD wynikają one często z nadmiernej impulsywności,
- w Aspergerze – z braku rozumienia reguł społecznych i komunikacji niewerbalnej.
Obie grupy mogą być postrzegane przez rówieśników jako „dziwaczne”, „zbyt głośne” lub „zbyt dominujące”.
3. Nadwrażliwość sensoryczna
Zarówno u osób z ASD , jak i z ADHD mogą występować:
- nadwrażliwość na hałas, dotyk, zapachy,
- trudności z koncentracją w otoczeniu pełnym bodźców.
Różnice w mechanizmach i diagnozie
| Cechy | Zespół Aspergera | ADHD |
|---|---|---|
| Komunikacja | Sztywność językowa, brak pragmatyki | Często mowa szybka, chaotyczna |
| Relacje społeczne | Trudności z rozumieniem emocji i intencji innych | Przerwanie rozmowy, brak cierpliwości |
| Zainteresowania | Silne, wąskie, obsesyjne | Zmienność zainteresowań, szybka nuda |
| Funkcje wykonawcze | Sztywność poznawcza, rutynowość | Brak organizacji, odkładanie zadań |
Tony Attwood pisze:
„Osoby z Zespołem Aspergera mogą przypominać dzieci z ADHD, ale ich impulsywność ma inną jakość – to raczej potrzeba powtarzalności niż poszukiwania stymulacji.”
(Attwood, 2007)
Współwystępowanie: ASD + ADHD
W najnowszej klasyfikacji DSM-5 można jednocześnie rozpoznać ADHD i ASD, co wcześniej było wykluczane. To oznacza, że wielu uczniów z trudnościami nie mieści się już w sztywnych kategoriach, ale wymaga podejścia zindywidualizowanego.
Cechy dziecka z tzw. podwójną diagnozą:
- bardzo szybkie tempo myślenia i działania,
- silna potrzeba struktur i schematów,
- wybuchy emocjonalne i nadwrażliwość,
- trudność w dostosowaniu zachowań społecznych.
Praktyczne konsekwencje dla nauczyciela i terapeuty
- 🔸 Uwaga na przeciążenie – dziecko z ADHD i ASD może szybko się frustrować z powodu nadmiaru bodźców.
- 🔸 Łącz strategie – potrzebuje zarówno struktury i przewidywalności (ASD), jak i pracy nad samoregulacją (ADHD).
- 🔸 Stosuj metody Self-Reg, TEACCH, CBT – dostosowane do konkretnego profilu.
- 🔸 Współpracuj z rodzicami i specjalistami – wiele zachowań można błędnie zinterpretować.
🗣️ Cytaty osób w spektrum i z ADHD
„Czuję jakby mój mózg miał pięć kanałów jednocześnie – i każdy mówi coś innego. Potrzebuję spokoju, a nie kolejnych zadań.”
— Nastolatek z diagnozą ASD + ADHD
„Moje dziecko ma diagnozę ADHD, ale specjalista mówi, że może mieć też cechy Aspergera. Wiem jedno – ono widzi świat inaczej i to jest piękne, choć trudne.”
— Mama chłopca w spektrum
Poniżej znajduje się linia czasu (timeline) – przedstawiająca najważniejsze wydarzenia i zmiany dotyczące diagnozy Zespołu Aspergera i ADHD, które ukazują, jak doszło do uznania ich współwystępowania:
Linia czasu: ADHD i Zespół Aspergera – historia wspólnych diagnoz
| Rok | Wydarzenie |
|---|---|
| 1944 | Hans Asperger publikuje pracę o „autystycznej psychopatii”, opisując dzieci z trudnościami społecznymi i obsesyjnymi zainteresowaniami. W tle pojawiają się zachowania impulsywne, które dziś przypisano by ADHD. |
| 1968 | W klasyfikacji DSM-II pojawia się pojęcie „Minimal Brain Dysfunction” – przodek ADHD. |
| 1980 | DSM-III wprowadza pojęcie „ADD” – z podtypem z nadruchliwością i bez niej. Wciąż nie dopuszcza współistnienia z autyzmem. |
| 1981 | Lorna Wing przywraca pojęcie Zespołu Aspergera do dyskursu naukowego, zwracając uwagę na dzieci o wysokim poziomie funkcjonowania i sztywnych wzorcach zachowań. |
| 1994 | Zespół Aspergera oficjalnie pojawia się w klasyfikacji DSM-IV. Nadal obowiązuje zakaz łączenia diagnozy autyzmu i ADHD. |
| 1998–2010 | Seria badań (Gillberg, Sergeant, Rommelse) potwierdza częste współwystępowanie objawów ADHD i ASD. Pojęcie komorbidalności (współchorobowości) staje się kluczowe. |
| 2010 | Przegląd Rommelse et al., opublikowany w Molecular Psychiatry, uznaje nakładanie się cech ADHD i ASD za ważny klinicznie fakt. |
| 2013 | 💡 DSM-5 – zniesienie zakazu wspólnej diagnozy ADHD i ASD. Zespół Aspergera włączony do spektrum autyzmu jako „ASD bez upośledzenia intelektualnego i z łagodnymi objawami językowymi”. |
| 2022–2025 | Rozwój badań genetycznych i obrazowych (fMRI, EEG), które potwierdzają wspólne szlaki neuronalne w ADHD i ASD. Rozwija się praktyka „diagnostyki równoległej”. |
Podsumowanie
Zespół Aspergera i ADHD mogą wyglądać podobnie, ale wynikają z różnych mechanizmów neurologicznych. Ich współwystępowanie jest częste i wymaga głębokiego zrozumienia, cierpliwości oraz interdyscyplinarnego wsparcia. Nie chodzi o szukanie etykiet, lecz o dostrzeżenie dziecka takim, jakim jest – z jego potencjałem, trudnościami i unikalnym spojrzeniem na świat.
📚 Polecane źródła:
- Attwood, T. (2007). Zespół Aspergera. Kompletny przewodnik. GWP.
- Rommelse, N. et al. (2010). Shared heritability of ADHD and ASD: A meta-analytic review. Molecular Psychiatry.
- Barkley, R. (2020). ADHD – diagnoza, terapia, codzienne funkcjonowanie.
- Synapsis.org.pl
- autyzm.life
- CHADD.org
- NCBI: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/
smart-sens.org 