Wczesne sygnały, na które warto zwrócić uwagę

Zaburzenie hiperaktywności z deficytem uwagi (ADHD, z ang. Attention Deficit Hyperactivity Disorder) to jedno z najczęściej diagnozowanych zaburzeń neurorozwojowych u dzieci. Jednak jego wczesne objawy bywają niedostrzeżone, zbagatelizowane lub błędnie interpretowane jako „trudny charakter”, „rozpieszczone dziecko” lub „faza rozwojowa”. W rzeczywistości szybka diagnoza i interwencja mogą znacząco wpłynąć na rozwój emocjonalny, społeczny i edukacyjny dziecka.

📌 Czym jest ADHD?

Zgodnie z klasyfikacją DSM-5 (American Psychiatric Association, 2013), ADHD jest zaburzeniem neurorozwojowym charakteryzującym się:

• trwałym wzorcem nieuwagi i/lub
• nadpobudliwości psychoruchowej i impulsywności,
  które znacząco zakłócają funkcjonowanie dziecka w co najmniej dwóch środowiskach (np. dom i szkoła).

W Polsce ADHD rozpoznaje się na podstawie kryteriów zawartych w DSM-5 lub ICD-10, jednak od 2022 roku obowiązuje również ICD-11, w której pojęcie to zostało zintegrowane z grupą zaburzeń neurorozwojowych.

Neurobiologiczne podłoże ADHD

ADHD to nie efekt złego wychowania, ale wynik specyficznego funkcjonowania mózgu. Badania obrazowe wykazują:

• niższą aktywność w korze przedczołowej, odpowiedzialnej za planowanie, koncentrację i samokontrolę,
• opóźnienie w dojrzewaniu niektórych obszarów mózgu,
• zaburzenia w układzie dopaminergicznym, związane z nagradzaniem i motywacją.

Jak podkreśla prof. Russell A. Barkley, jeden z czołowych ekspertów w dziedzinie ADHD:

„ADHD to nie problem z wiedzą, co należy robić, ale z robieniem tego, co się wie, w odpowiednim momencie.”

Jakie są pierwsze objawy ADHD u dziecka?

Wczesne objawy ADHD mogą być widoczne już w wieku 2–4 lat, choć formalna diagnoza rzadko jest stawiana przed 6. rokiem życia. Poniżej przedstawiamy najczęściej opisywane przez rodziców i obserwowane przez specjalistów pierwsze sygnały:

1. 🔄 Zaburzenia koncentracji uwagi

• Krótkotrwałe skupienie na zabawie lub zadaniu – dziecko szybko się nudzi,
• „Przelatywanie” z aktywności na aktywność, bez kończenia jednej czynności,
• Pozorna „nieobecność” – nie słucha, gdy się do niego mówi,
• Problemy z wykonywaniem poleceń wieloetapowych.

2. ⚡ Nadmierna ruchliwość (hiperaktywność)

• Nieustanne poruszanie się, bieganie, wspinanie, nawet w sytuacjach wymagających spokoju,
• Wiercenie się, machanie nogami podczas siedzenia,
• Trudności z pozostaniem w miejscu (np. przy stole),
• Wydawanie dźwięków, śpiewanie, gadulstwo – często „na pełen regulator”.

3. 🚨 Impulsywność

• Przerywanie innym, odpowiadanie zanim pytanie zostanie dokończone,
• Trudność z czekaniem na swoją kolej (np. w grach, przy posiłku),
• Reagowanie gwałtownie, bez przemyślenia – „wybuchy”, krzyk, uderzanie.

4. 🧸 Zaburzenia emocjonalne

• Szybka zmienność nastrojów – od śmiechu do płaczu w kilka minut,
• Niska tolerancja na frustrację,
• Wybuchy złości i trudność z wyciszeniem.

5. 🕹️ Nietypowy styl zabawy

• Chaotyczna, nieukierunkowana zabawa,
• Trudności z przestrzeganiem zasad i współpracą z innymi dziećmi,
• Wchodzenie w konflikt z rówieśnikami przez impulsywne zachowanie.

Jak odróżnić ADHD od naturalnej ruchliwości dziecka?

Wielu rodziców zadaje pytanie: „Czy moje dziecko nie jest po prostu żywiołowe?”. Kluczową cechą różnicującą ADHD od „żywiołowego temperamentu” jest stopień i konsekwencje objawów:

Kiedy warto zgłosić się do specjalisty?

Jeśli rodzic, nauczyciel lub opiekun zauważa, że zachowanie dziecka:

• utrudnia mu naukę i zabawę z rówieśnikami,
• prowadzi do konfliktów lub izolacji,
• powoduje problemy emocjonalne i napięcia w rodzinie,

to warto skonsultować się z psychologiem dziecięcym, psychiatrą lub neuropsychologiem. Diagnoza opiera się na wywiadzie, obserwacji, kwestionariuszach oraz ocenie funkcjonowania w różnych środowiskach.

Wczesne wsparcie – klucz do sukcesu

Im wcześniej zostanie rozpoznane ADHD, tym większa szansa na:

• poprawę funkcjonowania społecznego i edukacyjnego,
• budowanie pozytywnego obrazu siebie u dziecka,
• zmniejszenie ryzyka wtórnych trudności (depresji, niskiej samooceny, trudności szkolnych).

Jak podkreśla prof. Thomas Brown:

„ADHD nie dotyczy braku zdolności – dotyczy trudności z zarządzaniem zdolnościami, które już są obecne.”

❓ Najczęściej zadawane pytania

Czy każde żywe dziecko ma ADHD?
Nie. ADHD to zaburzenie kliniczne, które musi znacząco wpływać na funkcjonowanie dziecka w różnych obszarach życia – nie jest to po prostu „żywiołowy temperament”.

Czy ADHD można zdiagnozować w przedszkolu?
Tak, choć u bardzo małych dzieci diagnoza powinna być stawiana ostrożnie. Najczęściej diagnozę stawia się od ok. 6. roku życia, po dokładnej obserwacji.

Czy ADHD mija z wiekiem?
Nie całkowicie. Objawy mogą się zmieniać, a dorosły z ADHD może wypracować strategie kompensacyjne. Jednak trudności związane z uwagą i samoregulacją zwykle utrzymują się w różnym nasileniu przez całe życie.

🔗 Bibliografia i źródła:

• American Psychiatric Association (2013). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM-5).
• Barkley, R. A. (2015). Taking Charge of ADHD.
• Brown, T. E. (2013). Smart but Stuck: Emotions in Teens and Adults with ADHD.
• WHO (2022). ICD-11 Classification of Mental and Behavioural Disorders.
• Wolańczyk, T. (2017). ADHD u dzieci i młodzieży. Diagnoza i terapia.