W epoce szybkiej zmiany, sztucznej inteligencji i globalnych wyzwań, jedną z najważniejszych kompetencji przyszłości staje się elastyczne myślenie. Umiejętność znajdowania wielu możliwych rozwiązań dla tego samego problemu – znana również jako myślenie dywergencyjne – to fundament kreatywności, innowacyjności i odporności psychicznej. Tymczasem system edukacji nadal często promuje jedno „słuszne” rozwiązanie. Czy nie czas to zmienić?
Myślenie dywergencyjne – klucz do elastyczności poznawczej
🧠 Co to jest myślenie dywergencyjne?
Myślenie dywergencyjne to zdolność generowania wielu możliwych rozwiązań dla jednego problemu lub pytania. W przeciwieństwie do myślenia konwergencyjnego, które skupia się na znalezieniu jednej „właściwej” odpowiedzi, myślenie dywergencyjne zachęca do eksplorowania różnych dróg, kreatywnych skojarzeń i alternatywnych scenariuszy.
Pojęcie to zostało wprowadzone przez psychologa J.P. Guilforda, który wskazywał, że jest ono fundamentem kreatywności i innowacyjności. Guilford podkreślał, że:
„Twórcze myślenie nie opiera się na jednej odpowiedzi – ale na wielu możliwych odpowiedziach, z których każda może prowadzić do nowego odkrycia.”
W edukacji oznacza to, że uczeń nie tylko uczy się poprawnie rozwiązywać zadania, ale także uczy się myśleć, łączyć fakty w niestandardowy sposób, redefiniować problem i podejmować samodzielne decyzje.
Myślenie dywergencyjne jest dziś uznawane za jedną z kluczowych kompetencji przyszłości, obok elastyczności poznawczej, kreatywności i rozwiązywania złożonych problemów (Źródło: Future of Jobs Report, World Economic Forum, 2023).
Psychologowie Edward de Bono i J.P. Guilford jako pierwsi zwrócili uwagę na znaczenie myślenia dywergencyjnego, które polega na generowaniu wielu pomysłów w odpowiedzi na jedno pytanie. Guilford określał to jako:
„zdolność do tworzenia wielu możliwych odpowiedzi na jedno zadanie lub problem”.
W praktyce oznacza to, że dziecko, które umie wymyślić pięć różnych sposobów użycia plastikowej butelki, myśli bardziej przyszłościowo niż to, które szuka tylko „prawidłowego” rozwiązania z podręcznika.
🔍 Dlaczego jedno rozwiązanie to za mało?
Współczesne problemy – zmiany klimatyczne, nierówności społeczne, cyberbezpieczeństwo – są złożone, wielowymiarowe i nie mają jednej odpowiedzi. Świat potrzebuje ludzi, którzy potrafią:
- redefiniować problem,
- spojrzeć z różnych perspektyw,
- połączyć wiedzę z różnych dziedzin,
- tworzyć nieszablonowe rozwiązania.
Jak mówił Albert Einstein:
„Nie rozwiążemy problemów myśląc w ten sam sposób, w jaki myśleliśmy, kiedy je tworzyliśmy.”
🧩 Edukacja a kompetencje przyszłości
Z raportu „Future of Jobs” Światowego Forum Ekonomicznego (2023) wynika, że wśród 10 kluczowych kompetencji do 2030 roku znajdują się:
- rozwiązywanie złożonych problemów,
- kreatywność i innowacyjność,
- myślenie analityczne i krytyczne,
- elastyczność poznawcza.
U podstaw każdej z nich leży umiejętność widzenia wielu możliwości – nie tylko jednej, poprawnej odpowiedzi.
🎓 Co może zrobić nauczyciel?
1. Zadawaj pytania otwarte
Zamiast: „Ile to jest 5 + 5?” – zapytaj:
„W jaki sposób można uzyskać 10?”
Możliwości: 8+2, 6+4, 20–10, 2×5… a może 3+3+4?
2. Akceptuj różnorodność myślenia
W projektach uczniowskich liczy się proces, nie tylko efekt końcowy. Niech uczeń sam zaprojektuje sposób przedstawienia lektury – komiks, podcast, dramat, planszówkę.
3. Ucz refleksyjnego podejmowania decyzji
Pytaj: „Dlaczego wybrałeś właśnie ten sposób?”, „Co byś zmienił przy drugim podejściu?”, „Czy można to rozwiązać inaczej?”
4. Zachęcaj do błędów
Kultura szkolna często karze za błędy. Tymczasem porażka to sygnał, że trzeba spróbować inaczej. Uczniowie powinni słyszeć: „Świetnie, że próbowałeś. A teraz co byś zrobił inaczej?”
🧪 Przykład z praktyki – zadanie otwarte
🟡 Zadanie: „Zbuduj most z papieru i spinaczy, który utrzyma kubek z wodą.”
🔸 Dzieci tworzą własne konstrukcje, testują, modyfikują.
🔸 Uczą się przez doświadczenie, a nie kopiowanie schematu.
🔸 Każda konstrukcja jest „słuszna”, jeśli spełnia cel.
Efekt? Motywacja, myślenie inżynieryjne, kreatywność i wiara w siebie.
🌍 Świat nagradza różnorodność rozwiązań
Największe odkrycia technologiczne powstały, gdy ktoś złamał reguły myślenia. Steve Jobs połączył design z technologią. Elon Musk połączył kosmonautykę z myśleniem start-upowym. Greta Thunberg zmieniła narrację klimatyczną przez prostotę i emocje.
Nie pytali: „Jak się to zawsze robiło?”
Pytali: „Czy można inaczej?”
🧭 Podsumowanie
Uczenie dzieci, że istnieje więcej niż jedno rozwiązanie problemu, to inwestycja w przyszłość. To droga do wychowania pokolenia, które będzie nie tylko rozwiązywać zadania z książki, ale też problemy świata.
Jak pisał Ken Robinson:
„Kreatywność jest teraz tak samo ważna jak umiejętność czytania i pisania – i powinniśmy ją traktować na równi.”
smart-sens.org 