Jak jakość snu i czas przed ekranem wpływają na przetwarzanie sensoryczne i uczenie się? (Nowe badania 2023–2025)
Wprowadzenie
W ostatnich latach pojawiło się wiele nowych badań pokazujących, jak ogromny wpływ na rozwój poznawczy i emocjonalny dzieci ma jakość snu oraz czas spędzany przed ekranami.
W szczególności dotyczy to dzieci w wieku przedszkolnym (3–6 lat), u których mózg:
- intensywnie rozwija połączenia nerwowe,
- kształtuje system przetwarzania sensorycznego,
- uczy się regulacji uwagi i emocji.
Dlatego to, ile dziecko śpi, jak śpi i ile czasu spędza z ekranem, realnie wpływa na to, jak radzi sobie z nauką i zachowaniem w przedszkolu i później w szkole.
Czym jest przetwarzanie sensoryczne?
Przetwarzanie sensoryczne to sposób, w jaki mózg:
- odbiera bodźce (dźwięki, dotyk, obrazy),
- porządkuje je,
- nadaje im znaczenie,
- i reaguje.
Jeżeli proces ten działa harmonijnie, dziecko:
- potrafi się skupić,
- jest ciekawskie,
- uczy się efektywnie.
Jeżeli jest zaburzony:
- dziecko łatwo się męczy lub pobudza,
- reaguje emocjonalnie „za mocno” lub „za słabo”,
- ma trudności z uwagą i nauką.
Nowe badania: sen + ekrany = zmiany w mózgu dziecka
1. Sen jako „inżynier mózgu”
Badania neurobiologiczne (K. Simon 2024, Journal of Child Neurodevelopment) potwierdzają, że podczas snu mózg dziecka:
- utrwala ślady pamięciowe,
- buduje połączenia nerwowe (synapsy),
- reguluje emocje i stres.
Dzieci śpiące krócej niż 10 godzin częściej wykazują:
- nadwrażliwość sensoryczną,
- trudności z koncentracją,
- impulsywność,
- wolniejsze przetwarzanie językowe.
Innymi słowy:
Sen jest „paliwem” dla uwagi, mowy i samoregulacji.
2. Ekrany a mózg wrażliwy na bodźce
Badania 2023–2025 (m.in. Pediatrics, Developmental Cognitive Neuroscience) pokazują, że czas przed ekranem wpływa na rozwój:
| Funkcja mózgu | Efekt nadmiernej ekspozycji ekranowej |
|---|---|
| Przetwarzanie wzrokowe | przeciążenie bodźców → chaos percepcyjny |
| Przetwarzanie słuchowe | trudności z „wyłapywaniem” mowy z tła |
| Funkcje wykonawcze | spadek zdolności planowania i kontroli impulsów |
| System nagrody | zwiększona potrzeba szybkich bodźców i natychmiastowej gratyfikacji |
Badania na 421 dzieciach (J. Cardenas, 2024) wykazały, że czas ekranowy powyżej 2 godzin dziennie koreluje z:
- zwiększoną reaktywnością sensoryczną,
- gorszą kontrolą uwagi,
- wyższym poziomem pobudzenia emocjonalnego.
👉 Przeczytaj:
Jak to wygląda w praktyce?
Dziecko po małej ilości snu i długim czasie ekranowym:
- szybciej się denerwuje,
- ma trudność z przejściem między aktywnościami,
- może reagować hałasem lub dotykiem jak na „ból”,
- wygląda na „nadpobudzone” lub przeciwnie — „zamknięte w sobie”,
- słabo skupia uwagę na zadaniu.
To nie kwestia wychowania.
To neurologia.
Jak wspierać dziecko? (W przedszkolu i w domu)
1. Sen – fundament
| Wiek | Zalecany czas snu |
|---|---|
| 3–5 lat | 10–13 godzin / dobę |
| 6 lat | 9–12 godzin / dobę |
Jak wspierać:
- stała pora zasypiania i pobudki
- zero ekranów min. 1 godzinę przed snem
- rytuały: kąpiel → czytanie → przytulenie
2. Ekrany – zasada „mniej, ale mądrze”
- max. 60–90 minut dziennie dla przedszkolaka
- zero ekranów podczas jedzenia
- zero pasywnego oglądania (tylko razem i rozmawiamy)
- gry = powolne, nie migające, bez dźwięków alarmowych
3. Regulacja sensoryczna – proste ćwiczenia
- dociski dłoni i ramion
- kołysanie / powolny ruch
- turlanie piłki
- spokojny rytm oddechowy
- przytulające koce lub poduszki sensoryczne
Te aktywności obniżają pobudzenie układu nerwowego.
Wnioski
- Sen i ekrany mają realny wpływ na rozwój poznawczy i emocjonalny dziecka.
- Przedszkole i dom mogą chronić mózg poprzez niewielkie, ale systematyczne zmiany.
- Najważniejsze nie jest „zero ekranów”, lecz świadomość i równowaga.
👉 Przeczytaj:
📌 Powiązane
- Higiena cyfrowa: jak uczyć młodzież mądrego korzystania z technologii
- Co to jest neurodydaktyka? Jak wykorzystać wiedzę o mózgu w edukacji wczesnoszkolnej?
- Terapia Pedagogiczna dla Dzieci z Zaburzeniami Integracji Sensorycznej: Praktyczne Ćwiczenia
- 7 rodzajów odpoczynku – dlaczego sen to za mało?
Najczęściej zadawane pytania
1. Czy ekrany są „złe” dla dziecka?
Nie same ekrany, tylko czas spędzony przed nimi oraz sposób użycia.
Najbardziej szkodzi:
- długi czas bez przerw,
- oglądanie bez kontaktu z dorosłym,
- szybkie bodźce (miganie, intensywne kolory, głośne dźwięki).
Najmniej szkodzi:
- krótko, wspólnie, rozmawiając z dzieckiem o tym, co widzi.
2. Ile czasu przed ekranem jest bezpieczne dla przedszkolaka?
Rekomendacje WHO i APA:
60–90 minut dziennie, rozłożone na krótkie odcinki.
Absolutnie zero ekranów 1 godzinę przed snem.
3. Co złego robią ekrany wieczorem?
Światło niebieskie z ekranu:
- blokuje melatoninę,
- pobudza układ nerwowy,
- utrudnia zasypianie i pogłębia zmęczenie.
Skutek rano:
dziecko jest drażliwe, pobudzone lub „zamglone”.
4. Jak rozpoznać, że dziecko ma za mało snu?
Typowe sygnały:
- wahania nastroju bez powodu,
- nadmierna ruchliwość lub przeciwnie — „zamknięcie”,
- trudności z koncentracją,
- opór przed zadaniami „wymagającymi myślenia”.
Nie liczymy godzin — patrzymy na zachowanie.
5. Czy krótszy sen wpływa na uczenie się?
Tak.
Sen odpowiada za:
- utrwalanie pamięci,
- regulację emocji,
- tworzenie nowych połączeń neuronowych.
Dziecko niewyspane uczy się wolniej i szybciej się męczy.
6. Czy tablet może uspokoić dziecko?
Może na chwilę — ale jest to uspokojenie pozorne.
Ekran działa jak „zawieszenie przeciążenia”, a nie jak regulacja.
Po zakończeniu bodźce wracają ze wzmożoną siłą.
Dlatego zamiast ekranowej „ciszy” lepiej stosować:
- dociski dłoni,
- kołysanie,
- przytulającą poduszkę,
- zabawy w rytm.
👉 Przeczytaj:
7. Co mogę zrobić jako rodzic „od razu”?
- ustalić stałą porę spania,
- wyłączyć ekrany godzinę przed snem,
- wprowadzić wieczorny rytuał (zawsze ten sam),
- w ciągu dnia dodawać aktywności sensoryczno-ruchowe.
Małe kroki → duże zmiany.
8. Co mogę zrobić jako nauczyciel w przedszkolu?
- wprowadzać przewidywalny rytm dnia,
- zapewniać przerwy sensoryczne (ruch, dociski, kołysanie),
- ograniczyć migające bodźce wizualne w sali,
- komunikować z rodzicami bez oceniania — tylko opierając się na faktach i obserwacji.
9. Czy zmiany trzeba wprowadzać od razu i „na 100%”?
Nie.
Najlepszy jest model: mało + konsekwentnie.
Przykład:
➡ dziś skracamy ekran o 15 minut
➡ jutro dodajemy 10 minut zabawy w ruchu
➡ pojutrze wprowadzamy prosty rytuał przed snem
Organizm dziecka lubi powolną stabilizację.
Dołącz do społeczności smart-sens.org i korzystaj z gotowych materiałów!
💎 Subskrypcja miesięczna 9 zł to dostęp do:
📚 Opisów i narzędzi terapeutycznych: Terapii pedagogicznej oraz Zajęć specjalistycznych/rewalidacyjnych/Arkuszy i innych w górnych zakładkach strony.
🧩 gotowych scenariuszy lekcji i godzin wychowawczych
🎯 programów rozwojowych, TUS i narzędzi do pracy indywidualnej,
🧠 ciekawych materiałów o emocjach, komunikacji i profilaktyce.
W naszej Strefie Edukacji z Sensem znajdziesz również:
📖 eBooki z konkretnymi rozwiązaniami i ćwiczeniami,
🗂️ scenariusze zajęć krok po kroku,
💬 narzędzia do pracy profilaktycznej i wychowawczej.
🔹 Codziennie wolne, nowe treści w artykułach na smart-sens.org.
👉 Przeczytaj:
smart-sens.org 