Kompletny przewodnik dla nauczycieli, wychowawców i specjalistów
Mutyzm wybiórczy to jedno z tych zaburzeń, które w polskiej szkole wciąż bywa mylone z nieśmiałością, uporem lub „brakiem współpracy”. Tymczasem w świetle aktualnych klasyfikacji i badań (2026) jest to zaburzenie lękowe, które wymaga systemowego, spokojnego i konsekwentnego wsparcia – nie presji.
Ten artykuł otwiera ekspercki HUB:
„MUTYZM w szkole 2026” – cykl praktycznych materiałów, scenariuszy i gotowców dla szkół i przedszkoli.
1️⃣ Czym jest mutyzm wybiórczy? (definicja aktualna)
Mutyzm wybiórczy to zaburzenie lękowe, w którym dziecko jest zdolne do mówienia, ale w określonych sytuacjach społecznych (najczęściej w przedszkolu lub szkole) nie mówi z powodu silnego lęku.
W klasyfikacji DSM-5-TR mutyzm wybiórczy znajduje się w grupie zaburzeń lękowych.
W ICD-11 również traktowany jest jako zaburzenie związane z lękiem społecznym.
Kluczowe cechy:
- dziecko mówi swobodnie w domu,
- w szkole/przedszkolu milczy lub komunikuje się minimalnie,
- milczenie trwa co najmniej miesiąc (nie dotyczy pierwszych dni adaptacji),
- brak mówienia wpływa na funkcjonowanie edukacyjne i społeczne.
To nie jest brak umiejętności językowych. To blokada lękowa.
2️⃣ Mutyzm wybiórczy a nieśmiałość – kluczowe różnice
| Nieśmiałość | Mutyzm wybiórczy |
|---|---|
| dziecko mówi cicho, po czasie się rozkręca | dziecko nie mówi wcale w danym środowisku |
| lęk jest umiarkowany | lęk jest paraliżujący |
| reakcja mija spontanicznie | wymaga zaplanowanego wsparcia |
| brak wpływu na ocenianie | wpływa na wyniki i relacje |
👉 Nieśmiałość to cecha temperamentu.
👉 Mutyzm wybiórczy to zaburzenie lękowe wymagające wsparcia systemowego.
3️⃣ Najczęstsze błędy szkoły (które nasilają objawy)
- ❌ Wywoływanie do odpowiedzi „bo musi się przełamać”
- ❌ Ocenianie za brak odpowiedzi ustnej
- ❌ Publiczne komentowanie milczenia
- ❌ Stawianie ultimatum („dopóki nie odpowiesz…”)
- ❌ Wymuszanie kontaktu wzrokowego
Presja zwiększa lęk.
Zwiększony lęk = głębsze milczenie.
👇 Przeczytaj:
4️⃣ Zasady komunikacji bez presji (standard 2026)
🎯 Zasada 1: Odpowiedź nie musi być werbalna
Dopuszczamy:
- wskazywanie,
- kiwanie głową,
- pisanie,
- karty odpowiedzi,
- komunikację obrazkową,
- aplikacje AAC.
🎯 Zasada 2: Najpierw relacja, potem wymagania
Budowanie poczucia bezpieczeństwa to fundament.
🎯 Zasada 3: Stopniowanie trudności (metoda małych kroków)
- szept do nauczyciela w pustej sali
- szept przy jednym dziecku
- ciche słowo w małej grupie
- odpowiedź półgłosem
- odpowiedź przy klasie
🎯 Zasada 4: Brak publicznej uwagi na temat milczenia
5️⃣ Plan wsparcia w szkole i przedszkolu – model praktyczny
KROK 1: Diagnoza funkcjonalna
- w jakich sytuacjach dziecko milczy?
- przy kim mówi?
- co obniża lęk?
KROK 2: Zespół wsparcia
- wychowawca
- pedagog / psycholog szkolny
- rodzice
- specjalista (jeśli dziecko jest w terapii)
KROK 3: Indywidualny plan pracy
Plan powinien obejmować:
- formy komunikacji zastępczej
- modyfikację oceniania
- cele krótkoterminowe (np. 1 słowo do nauczyciela)
- harmonogram ewaluacji
6️⃣ Ocenianie dziecka z mutyzmem wybiórczym
📌 Zasady:
- nie obniżamy oceny za brak odpowiedzi ustnej,
- umożliwiamy odpowiedzi pisemne,
- stosujemy ocenianie opisowe,
- dokumentujemy postęp w obszarze komunikacji.
Przykładowy zapis do oceny opisowej:
Uczeń systematycznie uczestniczy w zajęciach, aktywnie realizuje zadania pisemne i niewerbalne. W obszarze komunikacji werbalnej obserwujemy stopniowe zmniejszanie napięcia lękowego.
👇 Przeczytaj:
7️⃣ Współpraca z rodzicami – fundament skuteczności
Rodzice:
- często są przeciążeni emocjonalnie,
- mają poczucie winy,
- boją się etykietowania dziecka.
Szkoła powinna:
- unikać oceniania stylu wychowania,
- ustalić wspólne strategie,
- przekazywać informacje o postępach (nie tylko trudnościach).
8️⃣ Czy mutyzm wybiórczy wymaga IPET?
Jeśli dziecko posiada orzeczenie – tak, wsparcie wpisujemy w IPET.
Jeśli nie ma orzeczenia – wsparcie realizujemy w ramach pomocy psychologiczno-pedagogicznej.
Kluczowe jest:
- dostosowanie wymagań,
- modyfikacja sposobu oceniania,
- praca nad redukcją lęku.
9️⃣ Gotowce i narzędzia (CYKL: MUTYZM w szkole 2026)
W ramach HUB-a pojawią się:
🔹 Arkusz obserwacji mutyzmu wybiórczego
🔹 Gotowy plan wsparcia (wersja szkolna i przedszkolna)
🔹 Wzory zapisów do oceny opisowej
🔹 Karty komunikacji alternatywnej
🔹 Scenariusze zajęć redukujących lęk
🔹 Protokół współpracy z rodzicami
👉 W kolejnych artykułach klastra będziemy rozwijać każdy z tych elementów osobno (gotowe do wdrożenia dokumenty).
1️⃣0️⃣ Co działa naprawdę? (evidence-based)
Badania wskazują, że skuteczne są:
- podejście poznawczo-behawioralne,
- stopniowa ekspozycja,
- trening regulacji emocji,
- współpraca szkoła–dom–terapia.
Nie działa:
- zawstydzanie,
- presja,
- „czekanie aż samo minie”.
Dlaczego ten temat jest kluczowy w 2026?
Wzrost zaburzeń lękowych u dzieci po pandemii oraz przeciążenie bodźcowe (media, tempo życia, wymagania edukacyjne) powodują, że mutyzm wybiórczy jest diagnozowany częściej niż dekadę temu.
Szkoła nie może być miejscem wtórnej traumy.
👇 Przeczytaj:
PODSUMOWANIE
✔ Mutyzm wybiórczy to zaburzenie lękowe.
✔ Nie mylić z nieśmiałością.
✔ Presja pogarsza stan.
✔ Ocenianie musi być dostosowane.
✔ Plan wsparcia jest obowiązkowy.
✔ Współpraca z rodzicami to fundament.
📌 Powiązane artykuły
- Sprawozdanie z zajęć rewalidacyjnych – mutyzm wybiórczy (wzór + gotowe sformułowania do dokumentacji)
- Ocena efektywności PPP – wzór + gotowce dla SPE (ASD, afazja, NI, mutyzm) + wersje: semestr, rok, IPET
- Ocena efektywności PPP dla ucznia z ASD – wzór, gotowce i wersje: semestr, rok, IPET
💎 Subskrypcja
💎 Subskrypcja miesięczna 9 zł umożliwia dostęp do:
📚 Opisów i narzędzi terapeutycznych: Terapii pedagogicznej oraz Zajęć specjalistycznych/rewalidacyjnych/Arkuszy i innych w górnych zakładkach strony.
🧩 gotowych scenariuszy lekcji i godzin wychowawczych
🎯 programów rozwojowych, TUS i narzędzi do pracy indywidualnej,
🧠 ciekawych materiałów o emocjach, komunikacji i profilaktyce.
W naszej Strefie Edukacji z Sensem znajdziesz również:
📖 eBooki z konkretnymi rozwiązaniami, przykładami, wzorami i ćwiczeniami (są formą wydłużonego wpisu i otwierają się na naszej stronie),
🗂️ scenariusze zajęć krok po kroku,
💬 narzędzia do pracy profilaktycznej i wychowawczej.
🔹 Codziennie wolne, nowe treści w artykułach na smart-sens.org. Kliknij i przewijaj.
👇 Przeczytaj:
smart-sens.org 