Pierwsze zajęcia rewalidacyjne nie powinny zaczynać się od testowania wszystkiego, czego uczeń jeszcze nie potrafi. Nie muszą też polegać na wypełnianiu kolejnych kart pracy.
Nauczyciel spotyka przecież konkretne dziecko: z jego zainteresowaniami, doświadczeniami, sposobem komunikowania się, potrzebami sensorycznymi i własnym tempem działania.
Od czego więc rozpocząć rewalidację, aby pierwsze spotkania stały się podstawą dobrze zaplanowanego wsparcia?
Najlepiej od trzech rzeczy: poznania ucznia, obserwacji jego funkcjonowania w różnych warunkach oraz ustalenia pierwszych celów, które rzeczywiście poprawią jego codzienne uczestnictwo w życiu szkoły.
Poniżej znajdziesz praktyczny plan pierwszych trzech zajęć rewalidacyjnych, przykładowe pytania do obserwacji, sposoby przechodzenia od obserwacji do celów oraz gotowe zapisy do dziennika.
Materiał jest przeznaczony dla nauczycieli i specjalistów pracujących z uczniami z autyzmem, niepełnosprawnością intelektualną, niepełnosprawnością ruchową, afazją i innymi niepełnosprawnościami, dla których organizowane są zajęcia rewalidacyjne.
1. Zanim zaprosisz ucznia na pierwsze zajęcia – co sprawdzić?
Pierwsze spotkanie zaczyna się jeszcze przed wejściem dziecka do sali.
Nauczyciel powinien zapoznać się z dostępną dokumentacją oraz informacjami od osób, które już znają ucznia.
Pięć podstawowych źródeł informacji
1. Orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego
Zwróć uwagę na opis potrzeb, możliwości ucznia i zalecenia dotyczące organizacji wsparcia.
2. Wielospecjalistyczna ocena poziomu funkcjonowania ucznia (WOPFU)
Sprawdź rozpoznane mocne strony, trudności, bariery środowiskowe oraz potrzeby wsparcia.
3. Indywidualny program edukacyjno-terapeutyczny (IPET)
Ustal, jakie cele i działania przewidziano w programie oraz w jaki sposób zajęcia rewalidacyjne mają wspierać ich realizację.
4. Informacje od rodziców i opiekunów
Dowiedz się, co interesuje ucznia, jakie formy komunikacji są dla niego dostępne, co pomaga mu w trudnych sytuacjach i czego szczególnie nie lubi.
5. Informacje od nauczycieli i specjalistów
Zapytaj, w jakich sytuacjach uczeń działa samodzielnie, kiedy potrzebuje pomocy i jakie dostosowania już się sprawdziły.
Ważna zasada
Dokumentacja jest punktem wyjścia, ale nie zastępuje poznania dziecka.
Uczeń opisany jako mający trudności z koncentracją może pracować z dużym zaangażowaniem, kiedy zadanie jest zrozumiałe i związane z jego zainteresowaniami.
Dziecko określane jako niechętne do współpracy może po prostu nie rozumieć polecenia, potrzebować przerwy albo nie mieć dostępnego sposobu odmowy.
Dlatego pierwsze zajęcia powinny służyć także sprawdzeniu, jak zmiana warunków wpływa na funkcjonowanie ucznia.
2. Pierwsze zajęcia rewalidacyjne – poznaję ucznia i buduję bezpieczeństwo
Czas: przykładowo 45 minut, z dostosowaniem długości i przebiegu aktywności do możliwości ucznia oraz organizacji zajęć.
Cel: poznanie zainteresowań, preferencji, sposobu komunikacji i warunków sprzyjających uczestnictwu.
Przebieg spotkania
Etap 1. Powitanie i orientacja – 5 minut
Nauczyciel pokazuje uczniowi salę oraz prosty plan spotkania:
POWITANIE → WYBÓR → AKTYWNOŚĆ → PRZERWA → ZAKOŃCZENIE
Mówi:
„Dzisiaj poznamy się i sprawdzimy, co lubisz robić. Możesz wybierać zadania. Jeśli będziesz potrzebować pomocy albo przerwy, możesz mi o tym powiedzieć lub pokazać”.
Nie wymagamy podania ręki, patrzenia w oczy ani opowiadania o sobie.
Etap 2. „Co wybierasz?” – 10 minut
Nauczyciel przygotowuje trzy rodzaje aktywności:
- układankę lub klocki;
- materiał obrazkowy albo książkę;
- zadanie konstrukcyjne lub plastyczne.
Uczeń wybiera jedną z propozycji.
Nauczyciel obserwuje:
- Jak uczeń podejmuje decyzję?
- Czy potrzebuje podpowiedzi?
- Czy rozumie sposób rozpoczęcia zadania?
- Jak komunikuje zainteresowanie lub odmowę?
- Czy preferuje samodzielność, czy wspólne działanie?
Nie chodzi o ocenianie poprawności wykonania zadania. Ważne jest poznanie sposobu działania ucznia.
Etap 3. „Pokaż mi swój sposób” – 15 minut
Nauczyciel proponuje krótkie zadanie o kilku możliwych rozwiązaniach.
Przykład: zbudowanie mostu z klocków.
Uczeń może:
- samodzielnie zaprojektować konstrukcję;
- skorzystać ze wzoru;
- budować wspólnie z nauczycielem;
- wskazywać elementy, które dorosły umieszcza w konstrukcji.
Nauczyciel może zapytać:
„Chcesz spróbować samodzielnie czy razem?”
„Potrzebujesz wzoru?”
„Chcesz coś zmienić?”
Obserwujemy, które formy wsparcia ułatwiają działanie.
Etap 4. Przerwa i zakończenie – 15 minut
Uczeń ma możliwość odpoczynku, zmiany aktywności lub spokojnego dokończenia zadania.
Na koniec nauczyciel pyta:
„Co chciałbyś zrobić następnym razem?”
Uczeń może odpowiedzieć słowem, gestem, wskazaniem obrazka lub wyborem przedmiotu.
Co zapisać po pierwszych zajęciach?
Przykład:
„Uczeń samodzielnie wybrał aktywność konstrukcyjną. Podejmował zadanie chętniej po przedstawieniu dwóch możliwości wyboru. Korzystał z krótkich komunikatów i wzoru wizualnego. Zainteresowanie klockami może zostać wykorzystane podczas kolejnych zajęć”.
To zapis opisujący funkcjonowanie i skuteczne wsparcie, a nie etykietujący ucznia.
3. Drugie zajęcia rewalidacyjne – obserwuję komunikację, samodzielność i strategie działania
Cel: poznanie sposobu radzenia sobie z zadaniami, komunikowania potrzeb i korzystania ze wsparcia.
Aktywność 1. „Dwie drogi do celu” – 15 minut
Przygotuj zadanie, które można wykonać na dwa sposoby.
Przykład: uporządkowanie obrazków przedstawiających czynności dnia.
Wariant A: uczeń sam ustala kolejność.
Wariant B: uczeń korzysta z prostego wzoru wizualnego.
Nauczyciel obserwuje, czy wzór pomaga w wykonaniu zadania.
Nie należy automatycznie uznawać korzystania z podpowiedzi za brak samodzielności. Umiejętność używania dostępnych narzędzi może być ważnym elementem niezależnego funkcjonowania.
Aktywność 2. „Jak poprosić o pomoc?” – 15 minut
Nauczyciel przedstawia kilka codziennych sytuacji:
- Nie wiem, co zrobić.
- Nie mogę znaleźć potrzebnego przedmiotu.
- Jest za głośno.
- Potrzebuję więcej czasu.
- Chcę zakończyć zadanie.
Uczeń wybiera dostępny sposób komunikowania potrzeby: mowę, gest, symbol AAC, zapis lub inne używane przez niego narzędzie.
Nie wymuszamy powtarzania gotowych zdań.
Przykładowe komunikaty:
POMOC – NIE WIEM – PRZERWA – ZA GŁOŚNO – JESZCZE – KONIEC
Ważne, aby uczeń mógł rzeczywiście skorzystać z tych komunikatów, a nauczyciel odpowiednio na nie reagował.
Aktywność 3. „Co mi pomaga?” – 15 minut
Nauczyciel proponuje wykonanie krótkiego zadania w dwóch różnych warunkach, bez celowego wywoływania dyskomfortu.
Przykładowo:
- z instrukcją ustną i z instrukcją obrazkową;
- z pełnym zestawem materiałów i z materiałami podawanymi etapami;
- z możliwością samodzielnego wyboru kolejności działań.
Uczeń może wskazać preferowany sposób pracy.
Pytanie dla nauczyciela: czy trudność wynika z samej umiejętności, czy z warunków, w których uczeń ma ją wykorzystać?
4. Trzecie zajęcia rewalidacyjne – od obserwacji do pierwszego celu
Cel: rozpoznanie jednego praktycznego obszaru wsparcia i ustalenie sposobu monitorowania postępów.
Na trzecim spotkaniu nie trzeba już wprowadzać wielu nowych aktywności.
Lepiej wrócić do zadań, które uczeń poznał, i sprawdzić, jak korzysta z zaproponowanych ułatwień.
Krok 1. Powrót do znanej aktywności – 10 minut
Uczeń wybiera zadanie z poprzednich zajęć.
Nauczyciel sprawdza:
- Czy pamięta sposób rozpoczęcia?
- Czy korzysta ze znanego planu?
- Czy potrafi wskazać potrzebne materiały?
- Jak reaguje na możliwość wyboru?
Krok 2. Jedno nowe wyzwanie – 15 minut
Wprowadź niewielką zmianę, np. dodatkowy etap w zadaniu konstrukcyjnym albo nową możliwość wyboru.
Nie zwiększaj jednocześnie liczby poleceń, poziomu trudności i wymagań komunikacyjnych.
Krok 3. Ćwiczenie funkcjonalne – 10 minut
Wybierz sytuację istotną dla codziennego funkcjonowania ucznia.
Może to być:
- proszenie o pomoc;
- korzystanie z planu;
- rozpoczynanie zadania;
- przygotowanie materiałów;
- wybór sposobu odpoczynku;
- komunikowanie odmowy;
- organizowanie kolejnych kroków pracy.
Krok 4. Podsumowanie i wybór – 10 minut
Nauczyciel przedstawia uczniowi dwie lub trzy propozycje aktywności na następne spotkanie.
Uczeń wybiera tę, którą chciałby kontynuować.
Nauczyciel zapisuje najważniejsze wnioski.
5. Jak przejść od obserwacji do celu rewalidacyjnego?
To jeden z najważniejszych etapów planowania pracy.
Cel nie powinien wynikać wyłącznie z diagnozy ani z ogólnego stwierdzenia, że uczeń „ma trudności”.
Powinien odnosić się do konkretnej potrzeby, którą można zaobserwować, wspierać i monitorować.
Przykład 1. Komunikowanie potrzeby pomocy
Obserwacja:
Uczeń przerywa zadanie, kiedy nie rozumie kolejnego kroku. Nie korzysta jeszcze samodzielnie z dostępnego symbolu POMOC.
Potrzeba:
Dostępny i skuteczny sposób sygnalizowania trudności.
Cel przykładowy:
W ciągu ośmiu tygodni uczeń będzie korzystał z wybranego sposobu proszenia o pomoc – gestu, symbolu AAC lub wypowiedzi – w sytuacjach wymagających wsparcia, przy stopniowo ograniczanej podpowiedzi dorosłego.
Monitorowanie:
Zapisujemy, w jakich sytuacjach uczeń sygnalizuje potrzebę pomocy, jakiego wsparcia wymaga i czy komunikat przynosi oczekiwany rezultat.
Przykład 2. Rozpoczynanie zadania
Obserwacja:
Uczeń rozpoczyna aktywność po przedstawieniu instrukcji w dwóch prostych krokach, natomiast ma trudność z rozpoczęciem pracy po długim poleceniu ustnym.
Potrzeba:
Przewidywalna struktura zadania.
Cel przykładowy:
Uczeń będzie korzystał z dwuelementowego planu wizualnego podczas rozpoczynania znanych aktywności, z coraz mniejszą potrzebą dodatkowych wskazówek nauczyciela.
Monitorowanie:
Sprawdzamy, czy plan jest dostępny, czy uczeń potrafi z niego korzystać i jakie zmiany w sposobie prezentacji instrukcji są potrzebne.
Przykład 3. Samoregulacja i przerwa
Obserwacja:
Uczeń potrzebuje odpoczynku po dłuższym zadaniu, ale nie zawsze potrafi zakomunikować tę potrzebę przed wystąpieniem silnego napięcia.
Potrzeba:
Przewidywalny dostęp do przerwy i wspieranie rozpoznawania własnych sygnałów zmęczenia.
Cel przykładowy:
Uczeń będzie poznawał i wykorzystywał dostępne sposoby sygnalizowania potrzeby przerwy oraz wybierał odpowiadającą mu formę odpoczynku.
Monitorowanie:
Obserwujemy, czy przerwa jest dostępna, czy uczeń może ją inicjować i jakie warunki pomagają mu wrócić do aktywności.
Nie traktujemy zmniejszenia liczby przerw jako automatycznego dowodu postępu.
Przykład 4. Samodzielność organizacyjna
Obserwacja:
Uczeń wykonuje zadanie po przygotowaniu materiałów przez dorosłego, ale potrzebuje wsparcia przy samodzielnym organizowaniu stanowiska.
Potrzeba:
Rozwijanie umiejętności przygotowania i porządkowania miejsca pracy.
Cel przykładowy:
Uczeń będzie przygotowywał materiały do wybranych znanych aktywności z wykorzystaniem listy obrazkowej lub pisemnej.
Monitorowanie:
Odnotowujemy, z których etapów uczeń korzysta samodzielnie, a w których nadal potrzebuje pomocy.
Wszystkie powyższe cele są przykładami. Należy je dostosować do wieku, możliwości, potrzeb i punktu wyjścia konkretnego ucznia oraz uzgodnić z jego IPET.
6. Czego nie robić podczas pierwszych zajęć rewalidacyjnych?
Nie zaczynaj od wielogodzinnego diagnozowania
Pierwsze spotkania powinny dostarczać informacji, ale nie muszą przypominać egzaminu.
Nie oceniaj relacji na podstawie kontaktu wzrokowego
Uczeń może uważnie słuchać i angażować się w zadanie bez patrzenia nauczycielowi w oczy.
Nie traktuj odmowy jako porażki
Odmowa może być ważnym komunikatem. Warto sprawdzić, co uczeń chce przekazać i jakie alternatywy są dostępne.
Nie wybieraj celów wyłącznie na podstawie deficytów
Zainteresowania i mocne strony ucznia mogą stać się skuteczną drogą do rozwijania nowych umiejętności.
Nie planuj identycznych zajęć dla wszystkich uczniów z tym samym rozpoznaniem
Dwoje uczniów w spektrum autyzmu może potrzebować zupełnie innych form wsparcia.
Nie myl rewalidacji z nadrabianiem materiału szkolnego
Zajęcia rewalidacyjne powinny wspierać funkcjonowanie ucznia zgodnie z jego indywidualnymi potrzebami i programem edukacyjno-terapeutycznym. Nie są po prostu dodatkowymi lekcjami matematyki czy języka polskiego.
7. Karta obserwacji pierwszych zajęć rewalidacyjnych
Poniższy schemat można wykorzystać do przygotowania własnego arkusza.
| Obszar | Pytania do obserwacji |
|---|---|
| Relacja i bezpieczeństwo | W jakich warunkach uczeń czuje się swobodnie? |
| Komunikacja | Jak wyraża wybór, potrzebę pomocy i odmowę? |
| Zainteresowania | Jakie aktywności angażują ucznia? |
| Rozumienie instrukcji | Jaka forma poleceń jest najbardziej dostępna? |
| Samodzielność | Co wykonuje samodzielnie, a gdzie potrzebuje wsparcia? |
| Funkcje poznawcze | Jak porównuje, klasyfikuje, planuje i rozwiązuje problemy? |
| Sensoryka | Jakie warunki ułatwiają uczestnictwo? |
| Regulacja | Jakie sygnały wskazują na zmęczenie i co pomaga? |
| Organizacja pracy | Czy korzysta z planu, wzoru lub listy kroków? |
| Mocne strony | Jakie zasoby można wykorzystać podczas kolejnych zajęć? |
Jak zapisywać obserwacje?
Unikaj sformułowań ogólnych, takich jak:
„Uczeń nie współpracuje”.
Zamiast tego napisz:
„Uczeń nie rozpoczął zadania po instrukcji ustnej. Po przedstawieniu dwóch etapów na obrazkach samodzielnie wykonał pierwszy etap i poprosił o pomoc przy drugim”.
Drugi zapis daje znacznie więcej informacji o potrzebach ucznia i możliwych dostosowaniach.
Od obserwacji ucznia do profesjonalnej dokumentacji
Wiesz już, co obserwować podczas pierwszych zajęć rewalidacyjnych. A jak przełożyć te informacje na konkretne zapisy i cele dalszej pracy?
W poradniku Ocena funkcjonalna ucznia 2026 – kompletny przewodnik z przykładami znajdziesz wskazówki dotyczące opisywania funkcjonowania ucznia, rozpoznawania jego potrzeb i planowania wsparcia.
W części Premium dostępne są dodatkowe materiały pomagające przejść od obserwacji do dokumentacji: przykładowe zapisy, arkusze i narzędzia do pracy nauczyciela oraz specjalisty.
Sprawdź materiały Premium smart-sens.org – subskrypcja 9 zł miesięcznie
Nie musisz tworzyć całej dokumentacji od zera. Warto jednak każdy przykład dostosować do rzeczywistych potrzeb i funkcjonowania konkretnego ucznia.
8. Gotowe zapisy do dziennika zajęć rewalidacyjnych
Pierwsze zajęcia
„Poznanie zainteresowań, preferencji i sposobów komunikowania się ucznia. Budowanie poczucia bezpieczeństwa i przewidywalności. Obserwacja samodzielności, wyboru aktywności oraz korzystania z dostępnych form wsparcia”.
Drugie zajęcia
„Obserwacja funkcjonowania ucznia podczas zadań wymagających planowania i organizacji działania. Rozwijanie komunikowania potrzeb, korzystania z pomocy i wyboru strategii wykonania zadania. Dostosowanie instrukcji do indywidualnych możliwości”.
Trzecie zajęcia
„Rozwijanie samodzielności i komunikacji funkcjonalnej. Wykorzystanie znanych aktywności do rozpoznania potrzeb wsparcia. Obserwacja korzystania z planu wizualnego, inicjowania działania i sygnalizowania potrzeby pomocy lub przerwy”.
Zapisy należy dostosować do rzeczywiście przeprowadzonych zajęć.
9. Co zrobić po trzecich zajęciach?
Po trzech spotkaniach nauczyciel nie musi mieć kompletnej wiedzy o uczniu. Powinien jednak dysponować pierwszymi informacjami, które pomogą mu zaplanować dalszą pracę.
Warto odpowiedzieć na pięć pytań:
- Jakie są najważniejsze mocne strony i zainteresowania ucznia?
- Jakie warunki ułatwiają mu uczestnictwo?
- Jakie trudności pojawiają się w codziennych sytuacjach?
- Który obszar wsparcia ma największe znaczenie dla jego samodzielności i dobrostanu?
- Po czym poznamy, że zastosowane wsparcie rzeczywiście pomaga?
Wnioski należy zestawić z WOPFU, IPET i informacjami zespołu nauczycieli oraz specjalistów.
Jeśli obserwacje wskazują na nowe potrzeby, warto omówić je w zespole i rozważyć odpowiednie zmiany w planowanych działaniach. Trzy pierwsze spotkania nie zastępują formalnej wielospecjalistycznej oceny ani okresowej oceny efektywności IPET.
10. Rewalidacja w roku szkolnym 2026/2027 – o czym pamiętać?
Zajęcia rewalidacyjne są elementem organizacji kształcenia specjalnego uczniów z niepełnosprawnościami.
Ich rodzaj i sposób realizacji powinny wynikać z indywidualnych potrzeb ucznia, zaleceń zawartych w orzeczeniu oraz ustaleń IPET, opracowanego z uwzględnieniem WOPFU.
Podstawę organizacyjną stanowią przepisy dotyczące kształcenia specjalnego, w szczególności rozporządzenie MEN z 9 sierpnia 2017 r. z późniejszymi zmianami.
Należy pamiętać, że cele zajęć rewalidacyjnych mogą obejmować różne obszary funkcjonowania, zależnie od potrzeb konkretnego ucznia. Nie istnieje jeden uniwersalny zestaw ćwiczeń odpowiedni dla wszystkich.
Dobrze zaplanowana rewalidacja nie polega na dopasowywaniu dziecka do sztywnego programu. Polega na takim projektowaniu wsparcia, aby uczeń mógł rozwijać umiejętności, korzystać ze swoich zasobów i uczestniczyć w życiu szkoły na możliwie dostępnych dla siebie zasadach.
Podsumowanie – od czego naprawdę zacząć?
Pierwsze zajęcia rewalidacyjne nie muszą być spektakularne.
Nie potrzebujesz kilkudziesięciu kart pracy, skomplikowanych gier ani długiej listy ćwiczeń.
Potrzebujesz przede wszystkim czasu na obserwację, kilku dobrze dobranych aktywności, dostępnej komunikacji i gotowości do zmiany planu, kiedy okaże się, że uczeń potrzebuje czegoś innego.
Pierwszym sukcesem rewalidacji nie jest wykonane ćwiczenie. Jest nim rozpoznanie, co pomaga konkretnemu uczniowi uczyć się, komunikować i działać bardziej samodzielnie.
Od tego zaczyna się sensowny plan dalszej pracy.
Podstawa prawna
Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 9 sierpnia 2017 r. w sprawie warunków organizowania kształcenia, wychowania i opieki dla dzieci i młodzieży niepełnosprawnych, niedostosowanych społecznie i zagrożonych niedostosowaniem społecznym, z późniejszymi zmianami.
Oficjalny tekst i informacje o akcie: https://eli.gov.pl/eli/DU/2017/1578/ogl/pol
Tekst jednolity ogłoszony w Dz.U. z 2020 r., poz. 1309: https://eli.gov.pl/api/acts/DU/2020/1309/text.html
Przykłady zajęć, celów i zapisów przedstawione w artykule mają charakter edukacyjny i wymagają indywidualizacji.
Przeczytaj również – od pierwszych zajęć do oceny postępów
1. Na czym polegają zajęcia rewalidacyjne? Praktyka, metody i przykłady
Przewodnik wyjaśniający cele rewalidacji, obszary pracy i sposoby wspierania samodzielności, komunikacji oraz funkcjonowania ucznia.
2. Laboratorium wyobraźni – scenariusz zajęć rewalidacyjnych dla klas I–III
Gotowa inspiracja do kolejnych spotkań. Ćwiczenia rozwijające planowanie, pamięć, uwagę i kreatywność, które można dostosować do indywidualnych możliwości ucznia.
3. Ocena funkcjonalna ucznia 2026 – co szkoła powinna zacząć zbierać już teraz?
Praktyczne przejście od codziennych obserwacji do uporządkowanego zbierania informacji o funkcjonowaniu ucznia. Artykuł zawiera również rozszerzenie Premium.
4. Jak napisać informację o funkcjonowaniu ucznia? 150 gotowych zapisów dla nauczycieli i specjalistów
Przykłady profesjonalnych sformułowań dotyczących samodzielności, komunikacji, koncentracji, relacji społecznych i dalszego wsparcia. Rozszerzony bank zapisów dostępny w Premium.
Materiały Premium dla nauczycieli i terapeutów
Pierwsze trzy zajęcia to dopiero początek. Kolejnym krokiem jest systematyczna obserwacja, dokumentowanie postępów i dostosowywanie celów do zmieniających się potrzeb ucznia.
W strefie Premium smart-sens.org znajdziesz dodatkowe materiały do obserwacji, oceny funkcjonalnej i przygotowywania dokumentacji szkolnej.
Subskrypcja: 9 zł miesięcznie.
