Czy uczeń, który nie mówi, może kandydować do samorządu? Czy osoba potrzebująca wsparcia w podejmowaniu decyzji może współdecydować o życiu szkoły? Nowa propozycja MEN otwiera ważną dyskusję o prawie do głosu, samostanowieniu i rzeczywistym uczestnictwie uczniów z niepełnosprawnościami.

Przez lata samorządność uczniowska kojarzyła się przede wszystkim z wyborami, przemówieniami kandydatów, głosowaniem i organizacją szkolnych wydarzeń. Tymczasem dla części uczniów nawet samo wyrażenie wyboru wymaga odpowiednio przygotowanego środowiska, dostępnej komunikacji i wsparcia dorosłych.

Nie oznacza to jednak, że nie mają własnego zdania.

Problemem nie zawsze jest brak możliwości podjęcia decyzji przez ucznia. Czasem jest nim brak sposobu, w jaki szkoła pozwala tę decyzję wyrazić.

Co proponuje MEN?

Według informacji o projekcie przedstawionych 2 października 2026 r. Ministerstwo Edukacji Narodowej zaproponowało rozwiązania umożliwiające organizowanie samorządów uczniowskich także w szkołach i placówkach dla uczniów z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu umiarkowanym lub znacznym.

Propozycja wpisuje się w szerszy kierunek zmian dotyczących praw ucznia, uczestnictwa w życiu szkoły oraz edukacji włączającej.

Na dzień 8 października 2026 r. należy traktować tę zmianę jako projekt, a nie obowiązujący już nowy wymóg. Szczegółowe zasady i terminy wymagają potwierdzenia w ostatecznej wersji przepisów.

Szerszy kontekst stanowią prace MEN nad ustawą o prawach i obowiązkach ucznia, której projekt przewiduje wzmocnienie wpływu uczniów na funkcjonowanie szkół. Portal Gov.pl

Samorząd to nie tylko wybory. To prawo do wpływu

W szkole specjalnej samorządność może mieć zupełnie inny wymiar niż w tradycyjnie rozumianym samorządzie uczniowskim.

Uczeń może współdecydować o tym, jak będzie wyglądała przestrzeń odpoczynku, jakie aktywności zostaną zorganizowane podczas szkolnego wydarzenia, jakie zasady ułatwią mu funkcjonowanie podczas przerw albo co chciałby zmienić w swoim otoczeniu.

Nie każda decyzja musi być wyrażona zdaniem wypowiedzianym na forum klasy.

Czasem wystarczy wskazanie symbolu. Innym razem wybór spośród fotografii, użycie komunikatora AAC, gestu, spojrzenia lub innej ustalonej formy komunikacji.

Możliwość uczestniczenia w decyzjach dotyczących życia szkoły ma również znaczenie dla budowania poczucia przynależności. Warto pamiętać, że fizyczna obecność ucznia w grupie nie zawsze oznacza rzeczywiste włączenie w jej życie. Ten problem rozwijamy w artykule „Samotność i izolacja ucznia ze SPE”.

Istotne jest jednak, aby dorosły nie podejmował decyzji za ucznia pod pozorem udzielania mu wsparcia.

Jak zorganizować dostępny samorząd uczniowski?

1. Głosowanie z wykorzystaniem AAC

Uczeń wybiera kandydata, wskazując fotografię, symbol, komunikat na tablecie albo korzystając z innej dostępnej formy komunikacji. Należy zapewnić możliwość wyrażenia własnego wyboru bez sugerowania odpowiedzi.

2. Regulamin napisany prostym językiem

Krótkie zdania, czytelne zasady, fotografie i symbole mogą pomóc uczniom zrozumieć, czym zajmuje się samorząd, jak można zgłosić pomysł i co dzieje się po głosowaniu.

3. Zebrania dostosowane do możliwości uczniów

Spotkania mogą być krótsze, podzielone na etapy, wspierane wizualnie i prowadzone w przewidywalnej strukturze. Ważniejsza od formalnego przebiegu jest rzeczywista możliwość uczestnictwa.

Co z uczniami, którzy nie komunikują się w sposób konwencjonalny?

To jedno z najważniejszych pytań, przed którymi mogą stanąć szkoły.

Uczeń niemówiący, korzystający z komunikacji wspomagającej lub wymagający intensywnego wsparcia nie powinien być automatycznie wyłączany z możliwości uczestnictwa w decyzjach dotyczących jego codzienności.

Jednocześnie trzeba zachować ostrożność: nie każde spojrzenie, ruch czy reakcja oznacza świadomy wybór. Zadaniem zespołu jest rozpoznanie sposobów komunikowania preferencji, zapewnienie dostępnych alternatyw oraz sprawdzanie, czy interpretacja dorosłego odpowiada intencji ucznia.

W tym miejscu samorządność łączy się bezpośrednio z oceną funkcjonalną, obserwacją komunikacji, AAC oraz indywidualizacją wsparcia.

Rozpoznawanie sposobów komunikowania potrzeb i preferencji ucznia powinno być częścią codziennej obserwacji jego funkcjonowania. Więcej o tym, jak prowadzić taką obserwację i wykorzystywać jej wyniki w pracy szkoły, piszemy w artykule „Wrzesień 2026 – ocena funkcjonowania ucznia”.

Samostanowienie a nowa podstawa programowa

Zmiany proponowane przez MEN nie pojawiają się w oderwaniu od pozostałych reform.

Nowa podstawa programowa dla uczniów z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu umiarkowanym lub znacznym mocniej akcentuje funkcjonowanie społeczne, komunikację, edukację osobistą i zdrowotną oraz podejście funkcjonalne oparte na modelu biopsychospołecznym i ICF.

Od roku szkolnego 2026/2027 zmiany w podstawie programowej są wdrażane etapowo, począwszy od klas I i IV szkoły podstawowej. Portal Gov.pl

W praktyce oznacza to, że umiejętność wyrażania preferencji, dokonywania wyborów, komunikowania sprzeciwu i współdecydowania może być rozwijana nie tylko podczas zajęć edukacyjnych, lecz także w rzeczywistych sytuacjach życia szkoły.

Samorząd uczniowski może stać się jednym z takich środowisk uczenia się.

Co szkoła może zrobić już teraz?

Nie trzeba czekać na zakończenie prac legislacyjnych, aby rozwijać kulturę uczestnictwa uczniów.

Warto rozpocząć od czterech pytań:

• Czy każdy uczeń ma dostępny sposób wyrażenia swojego zdania?
• Czy uczniowie mogą zgłaszać propozycje zmian w codziennym funkcjonowaniu szkoły?
• Czy szkoła odróżnia rzeczywisty wybór ucznia od decyzji podjętej przez opiekuna?
• Czy uczniowie otrzymują informację zwrotną o tym, co stało się z ich propozycją?

Takie działania mogą wspierać rozwijanie sprawczości niezależnie od ostatecznego kształtu projektowanych przepisów.

Najważniejsze pytanie: kto naprawdę podejmuje decyzję?

Łatwo stworzyć samorząd, który ma regulamin, opiekuna i harmonogram spotkań. Znacznie trudniej stworzyć taki, w którym uczniowie rzeczywiście mają wpływ na szkolną codzienność.

Szczególnie wtedy, gdy ich sposób komunikowania się nie odpowiada oczekiwaniom dorosłych.

Dlatego projektowane zmiany warto potraktować nie tylko jako zagadnienie prawne, ale również jako zaproszenie do przemyślenia sposobu organizowania edukacji specjalnej.

Bo prawo do głosu nie powinno zależeć od tego, czy ktoś potrafi wypowiedzieć go słowami.

Źródła i kontekst prawny: MEN – projekt ustawy o prawach i obowiązkach ucznia oraz MEN – nowe podstawy programowe.