Aktualizacja: 12 listopada 2026 r.
Czy dyrektor szkoły będzie mógł sprawdzić zawartość plecaka ucznia? Co stanie się, gdy dziecko odmówi kontroli? Czy nauczyciel, który doświadczy przemocy, otrzyma bezpłatną pomoc prawną i psychologiczną?
Ministerstwo Edukacji Narodowej przedstawiło 10 listopada 2026 r. projekt zmian w Prawie oświatowym i innych ustawach, który ma zwiększyć bezpieczeństwo w szkołach i przedszkolach.
Propozycje obejmują między innymi sprawdzanie zawartości plecaków w sytuacjach zagrożenia, nowe zasady wstępu do placówek oraz rozszerzenie ochrony nauczycieli.
Ważne: są to projektowane przepisy skierowane do konsultacji publicznych. Nie oznaczają, że szkoły otrzymały już nowe uprawnienia.
Kontrola plecaków w szkole. Co proponuje MEN?
Jedną z najważniejszych zmian jest umożliwienie dyrektorowi szkoły lub upoważnionemu pracownikowi sprawdzenia zawartości plecaka, torby albo odzieży wierzchniej ucznia w sytuacji zagrożenia.
Projektowane rozwiązanie ma dotyczyć również osób z zewnątrz wchodzących na teren szkoły lub przebywających w placówce.
MEN podkreśla jednak, że nie chodzi o wprowadzenie codziennych kontroli plecaków.
Celem jest stworzenie podstaw prawnych do reagowania w sytuacjach, gdy pojawia się uzasadniona obawa związana z niebezpiecznym przedmiotem.
Czego szkoła nie będzie mogła robić?
Zgodnie z przedstawionym projektem nowe uprawnienia nie obejmują kontroli osobistej.
Oznacza to, że dyrektor ani upoważniony pracownik nie otrzymają prawa do sprawdzania ciała ucznia czy odzieży innej niż wierzchnia.
Sprawdzenie zawartości bagażu będzie musiało odbywać się z poszanowaniem godności i innych dóbr osobistych kontrolowanej osoby.
To szczególnie istotne w przypadku dzieci, które mogą silnie reagować na niespodziewane działania dorosłych.
Co się stanie, jeśli uczeń odmówi kontroli?
Projekt przewiduje, że w przypadku odmowy poddania się kontroli szkoła zawiadomi Policję.
Jeżeli podczas sprawdzenia zostanie znaleziony niebezpieczny przedmiot, dyrektor lub upoważniony pracownik będzie zobowiązany do jego odebrania, zabezpieczenia i przekazania Policji.
W przypadku niepełnoletniego ucznia przewidziano również powiadomienie rodziców i sądu rodzinnego.
Nie oznacza to jednak, że każda odmowa współpracy automatycznie świadczy o zagrożeniu.
Szczególnego znaczenia nabiera sposób komunikowania się z uczniem i oceny sytuacji.
Uczeń z autyzmem, ADHD lub innymi SPE. Jak zadbać o bezpieczeństwo bez eskalacji?
Wyobraźmy sobie ucznia autystycznego, który podczas przerwy zostaje poproszony o pokazanie zawartości plecaka.
Nie rozumie, dlaczego nauczyciel chce zobaczyć jego rzeczy. Zaczyna się niepokoić, odsuwa plecak i odmawia wykonania polecenia.
Czy jest to zachowanie świadczące o ukrywaniu niebezpiecznego przedmiotu?
Niekoniecznie.
Odmowa może wynikać z lęku, trudności w rozumieniu sytuacji, potrzeby przewidywalności albo obawy przed naruszeniem prywatności.
Nie wolno jednak z góry zakładać, że każda odmowa wynika z „niepełnosprawności„. W sytuacji rzeczywistego zagrożenia szkoła musi zapewnić bezpieczeństwo wszystkim obecnym osobom.
Kluczowe jest rozróżnienie między zachowaniem ucznia a rzeczywistym ryzykiem.
Pięć zasad komunikacji w sytuacji zagrożenia
1. Wyjaśnij krótko, co się dzieje.
Zamiast kilku poleceń wypowiadanych jednocześnie zastosuj jasny komunikat:
„Musimy sprawdzić, czy w plecaku znajduje się niebezpieczny przedmiot. Wyjaśnię ci, co będziemy robić”.
2. Nie interpretuj samego niepokoju jako agresji.
Płacz, wycofanie, podniesiony głos czy trudności z odpowiedzią nie muszą oznaczać zamiaru wyrządzenia krzywdy.
3. Ogranicz liczbę osób uczestniczących w rozmowie.
Jeżeli sytuacja na to pozwala, unikaj publicznego zawstydzania ucznia i komentowania zdarzenia przy rówieśnikach.
4. Uwzględnij sposób komunikowania się dziecka.
Uczeń korzystający z AAC może potrzebować dodatkowego czasu na odpowiedź albo dostępu do swojego narzędzia komunikacyjnego.
5. Nie rezygnuj z działań ochronnych, gdy występuje bezpośrednie zagrożenie.
Dostosowanie komunikacji nie może opóźniać wezwania odpowiednich służb ani koniecznych działań zapewniających bezpieczeństwo.
Powyższe wskazówki są propozycjami pedagogicznymi. Nie stanowią oficjalnej procedury MEN dotyczącej projektowanych kontroli.
Indywidualna karta bezpieczeństwa ucznia ze SPE — praktyczne wsparcie
W sytuacjach trudnych szczególnie ważne jest wcześniejsze poznanie potrzeb ucznia, sposobów komunikowania się z nim oraz czynników mogących nasilać napięcie.
Na smart-sens.org przygotowaliśmy materiał:
Indywidualna karta bezpieczeństwa ucznia ze SPE 2026 – PDF i Word
W artykule znajdziesz wyjaśnienie zastosowania karty, a w części Premium zestaw sześciu praktycznych formularzy, przykłady wypełnienia i checklistę dla nauczycieli oraz specjalistów.
Materiały pomagają uporządkować informacje o potrzebach ucznia, sposobach reagowania na trudności i działaniach wspierających bezpieczeństwo.
Ważne: karta bezpieczeństwa nie jest dokumentem upoważniającym do kontroli rzeczy osobistych. Nie zastępuje również przepisów prawa ani szkolnych procedur reagowania na zagrożenia.
Czy w szkołach pojawią się bramki wykrywające metal?
Projekt MEN przewiduje możliwość korzystania z urządzeń wykrywających obecność metalu.
Nie oznacza to jednak obowiązku instalowania bramek bezpieczeństwa we wszystkich szkołach.
To rozróżnienie ma znaczenie dla dyrektorów, rodziców i nauczycieli.
Wprowadzenie takiego rozwiązania powinno być poprzedzone oceną rzeczywistych potrzeb placówki, a jego stosowanie — zgodne z obowiązującym prawem.
W przypadku uczniów ze szczególnymi potrzebami sensorycznymi warto dodatkowo rozważyć, jak sposób organizacji kontroli może wpływać na ich poczucie bezpieczeństwa.
Nowe zasady wejścia do szkół i przedszkoli
MEN proponuje również uporządkowanie zasad przebywania na terenie placówek.
Zgodnie z projektem statuty szkół mają obowiązkowo określać zasady wstępu i przebywania na ich terenie.
Dotyczyłoby to zarówno uczniów, jak i osób niebędących uczniami lub pracownikami danej szkoły.
W przedszkolach statuty mają obejmować również zasady przebywania osób innych niż dzieci i pracownicy placówki.
Dla dyrektorów oznaczałoby to konieczność przeanalizowania zapisów statutowych po ewentualnym wejściu nowych przepisów w życie.
Na obecnym etapie nie należy przedstawiać projektu jako obowiązku natychmiastowej zmiany statutu.
Większa ochrona nauczycieli. Co ma się zmienić?
Projekt MEN obejmuje również zmiany w art. 63 Karty Nauczyciela.
Proponowane rozwiązania dotyczą czterech obszarów.
1. Ochrona prawna także poza szkołą
MEN chce rozszerzyć ochronę przysługującą nauczycielom tak, aby obejmowała również sytuacje, w których do ataku dochodzi z powodu wykonywanego zawodu, nawet poza miejscem pracy.
2. Wyraźny obowiązek zgłaszania określonych przestępstw
Projekt ma doprecyzować obowiązki dyrektora i organu prowadzącego w przypadku uzyskania informacji o określonych przestępstwach popełnionych wobec nauczyciela, między innymi dotyczących przemocy, gróźb, znieważenia czy naruszenia nietykalności cielesnej.
3. Bezpłatna pomoc prawna
Nauczyciel będący ofiarą przestępstwa związanego z wykonywaniem obowiązków zawodowych miałby możliwość ubiegania się o bezpłatną pomoc prawną w postępowaniu karnym.
4. Bezpłatna pomoc psychologiczna
Projekt przewiduje również wsparcie psychologiczne dla nauczyciela, który podczas wykonywania obowiązków służbowych lub w związku z nimi doświadczył zdarzenia bezpośrednio zagrażającego życiu lub zdrowiu.
Za zapewnienie tej pomocy miałby odpowiadać organ prowadzący szkołę.
Szczegółowe warunki korzystania z projektowanych rozwiązań należy oceniać na podstawie ostatecznego brzmienia przepisów, jeżeli zostaną uchwalone.
Bezpieczeństwo ucznia a dokumentowanie trudnych sytuacji
Samo wprowadzenie nowych uprawnień nie rozwiąże wszystkich problemów związanych z bezpieczeństwem.
Szkoła nadal będzie potrzebowała rzetelnej obserwacji, współpracy z rodzicami i specjalistami oraz odpowiedniego planowania działań wspierających.
Szczególnie ważne jest unikanie zapisów, które sprowadzają ucznia do etykiety, na przykład „agresywny”, „niebezpieczny” czy „nieprzewidywalny”, bez opisania konkretnych okoliczności.
Zamiast tego warto dokumentować obserwowalne zachowania, kontekst sytuacji, podjęte działania i ich rezultaty.
Przykład:
Zamiast:
„Uczeń zachowywał się agresywnie i nie chciał współpracować”.
Można napisać:
„Po wydaniu niespodziewanego polecenia uczeń podniósł głos, odsunął się od nauczyciela i odmówił wykonania czynności. Po spokojnym wyjaśnieniu sytuacji i zapewnieniu czasu na odpowiedź nawiązał kontakt z nauczycielem”.
To przykład zapisu pedagogicznego, który należy zawsze dostosować do rzeczywiście zaobserwowanego zdarzenia.
Materiały Premium: profesjonalne zapisy i obserwacja funkcjonowania ucznia
Jeżeli przygotowujesz dokumentację dotyczącą zachowania, samoregulacji i funkcjonowania ucznia, pomocne będą:
Materiał zawiera przykłady profesjonalnych sformułowań, a w części Premium dodatkowe narzędzia do opracowywania dokumentacji.
Warto przeczytać również:
Ocena funkcjonalna ucznia 2026 – kompletny przewodnik z przykładami
Przewodnik pokazuje, jak analizować potrzeby, zasoby i bariery w funkcjonowaniu ucznia, zamiast koncentrować się wyłącznie na pojedynczych trudnych zachowaniach.
Dokumentacja pedagogiczna nie zastępuje jednak dokumentowania incydentów zgodnie z obowiązującymi procedurami placówki.
Co dyrektor i nauczyciel powinni zrobić już teraz?
Ponieważ projekt jest dopiero na etapie konsultacji, nie ma potrzeby wprowadzania zmian organizacyjnych wyłącznie na podstawie zapowiedzi MEN.
Warto natomiast:
- Sprawdzić aktualne procedury reagowania na zagrożenia.
- Upewnić się, że pracownicy wiedzą, kiedy i jak wezwać Policję.
- Przeanalizować sposób komunikowania się z uczniami w sytuacjach kryzysowych.
- Zweryfikować, czy procedury uwzględniają potrzeby uczniów z autyzmem, ADHD, niepełnosprawnościami i trudnościami komunikacyjnymi.
- Śledzić dalszy przebieg prac legislacyjnych.
Nie należy wprowadzać rutynowego przeszukiwania plecaków ani nowych uprawnień pracowników szkoły na podstawie samego projektu.
Bezpieczna szkoła to nie tylko kontrola
Projekt MEN odpowiada na ważne pytanie: jakie narzędzia powinny mieć szkoły, aby skutecznie reagować na zagrożenia?
Jednak bezpieczeństwo to nie tylko możliwość sprawdzenia plecaka czy ograniczenia dostępu do budynku.
To również przewidywalne zasady, odpowiednia komunikacja, wczesne rozpoznawanie trudności, ochrona godności ucznia i realne wsparcie dla nauczycieli.
W przypadku uczniów ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi szczególnego znaczenia nabiera umiejętność odróżniania zachowania wynikającego z przeciążenia lub trudności komunikacyjnych od sytuacji rzeczywistego zagrożenia.
Dobra procedura bezpieczeństwa powinna chronić wszystkich — nie stygmatyzując tych, którzy potrzebują dodatkowego wsparcia.
Źródła
- Ministerstwo Edukacji Narodowej, 10 listopada 2026 r., Bezpieczniejsze szkoły i większa ochrona nauczycieli. Projekt ustawy skierowany do konsultacji.
- Ustawa z 14 grudnia 2016 r. – Prawo oświatowe.
- Ustawa z 26 stycznia 1982 r. – Karta Nauczyciela.
Stan prac legislacyjnych: 11 listopada 2026 r. Artykuł omawia projekt ustawy, a nie obowiązujące już nowe uprawnienia. Przykłady dotyczące uczniów ze SPE mają charakter pedagogiczny.
