MEN opublikowało instrukcję postępowania w przypadku zagrożenia ze strony osoby posiadającej niebezpieczne narzędzie lub przedmiot. Nauczyciele otrzymali schemat 4U: Uważaj, Uciekaj, Ukryj się, Udaremnij atak. Ale co zrobić, gdy uczeń nie rozumie polecenia, nie może szybko opuścić sali, korzysta z AAC albo w sytuacji silnego stresu przestaje komunikować swoje potrzeby?
Nowa instrukcja MEN. Co zmienia się w szkołach?
12 października 2026 r. Ministerstwo Edukacji Narodowej przekazało szkołom materiał zatytułowany „Postępowanie nauczyciela w sytuacji zagrożenia ze strony osoby posiadającej niebezpieczne narzędzie lub przedmiot”.
Instrukcję przygotowano we współpracy instytucji odpowiedzialnych za edukację i bezpieczeństwo. Jej celem jest ułatwienie nauczycielom podejmowania decyzji w sytuacjach bezpośredniego zagrożenia życia i zdrowia uczniów.
Dokument wyjaśnia, kiedy należy bezpiecznie oddalić się z uczniami, kiedy pozostać w zabezpieczonym pomieszczeniu, jak wezwać pomoc oraz jak postępować po zakończeniu zagrożenia.
To ważne rozróżnienie: nowa instrukcja nie oznacza, że każda sytuacja zagrożenia wymaga ewakuacji. Sposób działania zależy od charakteru niebezpieczeństwa i warunków w danym momencie.
Materiał MEN jest wytyczną postępowania, a nie nowym rozporządzeniem ustanawiającym odrębne obowiązki dokumentacyjne dla nauczycieli.
Zasada 4U. Co powinien wiedzieć nauczyciel?
1
UWAŻAJ
Rozpoznaj zagrożenie, nie narażając siebie i uczniów.
2
UCIEKAJ
Oddal się z uczniami, jeśli można zrobić to bezpiecznie.
3
UKRYJ SIĘ
Gdy ucieczka nie jest bezpieczna, zabezpiecz pomieszczenie.
4
UDAREMNIJ ATAK
Wyłącznie ostateczność przy bezpośrednim zagrożeniu życia.
Schemat 4U nie jest sztywną kolejnością działań. Nauczyciel wybiera rozwiązanie odpowiednie do sytuacji. Konfrontacja ze sprawcą nie jest jego obowiązkiem.
Instrukcja wskazuje również na konieczność wezwania pomocy, współpracy ze służbami oraz udzielenia wsparcia psychologicznego po zdarzeniu.
W praktyce szkolnej pojawia się jednak dodatkowy problem. Procedury zakładają, że uczniowie będą w stanie zareagować na polecenia dorosłego. Nie każdy uczeń ma takie same możliwości.
Uczeń z autyzmem, ADHD lub niepełnosprawnością intelektualną. Gdzie pojawiają się trudności?
W sytuacji nagłego zagrożenia człowiek może doświadczać silnego pobudzenia, dezorientacji, ograniczenia uwagi i trudności w podejmowaniu decyzji. Reakcje te nie dotyczą wyłącznie osób z niepełnosprawnościami.
Jednak u niektórych uczniów ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi dodatkowym wyzwaniem mogą być trudności komunikacyjne, sensoryczne, poznawcze lub ruchowe.
Przykładowo:
- Uczeń z autyzmem może mieć trudność z przetworzeniem nagłego, głośnego polecenia albo zmianą utrwalonego schematu działania.
- Uczeń z ADHD może potrzebować szczególnie krótkiego komunikatu i jednoznacznego wskazania kierunku działania.
- Uczeń z niepełnosprawnością intelektualną może nie rozumieć abstrakcyjnych określeń, takich jak „zagrożenie” czy „ewakuacja”.
- Uczeń niemówiący może nie mieć możliwości szybkiego zgłoszenia bólu, strachu lub potrzeby pomocy, jeżeli jego sposób komunikacji nie jest dostępny.
- Uczeń z niepełnosprawnością ruchową może wymagać wcześniej ustalonego sposobu bezpiecznego przemieszczania się.
Nie są to reakcje charakterystyczne dla wszystkich osób z daną diagnozą. Dlatego przygotowanie powinno opierać się na rzeczywistym funkcjonowaniu konkretnego ucznia, a nie na stereotypowym wyobrażeniu o jego niepełnosprawności.
Najważniejsze pytanie brzmi: czy szkoła wie, jak pomóc temu konkretnemu uczniowi, zanim dojdzie do sytuacji kryzysowej?
Jak przygotować ucznia ze SPE do sytuacji zagrożenia?
1. Krótkie komunikaty zamiast rozbudowanych instrukcji
W sytuacji silnego stresu długie wyjaśnienia mogą być trudne do przetworzenia.
Dlatego podczas wcześniejszego przygotowania warto ćwiczyć rozumienie prostych, jednoznacznych poleceń, takich jak:
„Chodź ze mną”.
„Zostań tutaj”.
„Czekaj”.
„Teraz słuchaj”.
„Potrzebujesz pomocy?”
Nie chodzi o stworzenie jednego zestawu poleceń dla wszystkich uczniów. Komunikaty powinny być zgodne z możliwościami dziecka, jego sposobem porozumiewania się i przyjętymi procedurami bezpieczeństwa.
Należy również pamiętać, że w bezpośrednim zagrożeniu priorytetem jest ochrona życia, a nie ćwiczenie poprawnego wykonywania instrukcji.
2. Komunikacja AAC musi być dostępna również w kryzysie
Uczeń korzystający z komunikacji alternatywnej i wspomagającej może potrzebować jej szczególnie wtedy, gdy sytuacja staje się nieprzewidywalna.
Warto wcześniej sprawdzić, czy ma możliwość przekazania podstawowych komunikatów:
- Pomocy.
- Boli mnie.
- Boję się.
- Nie rozumiem.
- Nie mogę iść.
- Potrzebuję wsparcia.
Nie oznacza to, że podczas bezpośredniego zagrożenia należy opóźniać bezpieczne opuszczenie miejsca, aby szukać urządzenia komunikacyjnego.
Szkoła powinna natomiast znać alternatywne sposoby porozumiewania się z uczniem i uwzględnić je w planowaniu wsparcia.
3. Nadwrażliwość sensoryczna a alarm
Syrena, krzyk, nagły ruch grupy czy zmiana oświetlenia mogą być dla części uczniów silnie obciążające.
Uczeń może zasłaniać uszy, zastygnąć, płakać, próbować się oddalić lub mieć trudność z reakcją na polecenia.
Nie należy automatycznie interpretować takich zachowań jako nieposłuszeństwa.
W przygotowaniu warto uwzględnić wcześniejsze, spokojne zapoznawanie ucznia z sygnałami alarmowymi, stopniowanie ćwiczeń i omówienie sposobów udzielania pomocy.
Dostosowania sensoryczne nie mogą jednak utrudniać odbierania sygnałów bezpieczeństwa ani wykonywania poleceń służb.
4. Co z uczniem, który nie może samodzielnie opuścić budynku?
To kwestia wymagająca indywidualnego planowania z udziałem dyrektora, odpowiedzialnych pracowników i właściwych specjalistów od bezpieczeństwa.
Szkoła powinna wcześniej ustalić, jakie wsparcie jest potrzebne uczniowi z ograniczoną mobilnością, jakie rozwiązania są dostępne w konkretnym budynku oraz jak zapewnić pomoc bez narażania innych osób.
Nie wystarczy ogólny zapis, że uczeń „wymaga pomocy nauczyciela”.
Konieczne jest praktyczne przygotowanie odpowiednich rozwiązań, zgodnych z procedurami i zaleceniami służb.
Ewakuacja czy pozostanie w sali? To nie jest ta sama sytuacja
Jednym z najważniejszych elementów instrukcji MEN jest rozróżnienie między bezpiecznym oddaleniem się od zagrożenia a pozostaniem w zabezpieczonym pomieszczeniu.
W przypadku pożaru obowiązują odpowiednie procedury ewakuacyjne. Natomiast w przypadku zagrożenia ze strony niebezpiecznej osoby opuszczenie sali nie zawsze będzie najbezpieczniejszym rozwiązaniem.
Dlatego nie należy uczyć uczniów jednej uniwersalnej reakcji na wszystkie alarmy.
W przygotowaniu ucznia ze SPE ważne jest rozwijanie rozumienia prostych komunikatów, zaufania do osób udzielających pomocy oraz znajomości zasad dostosowanych do określonych sytuacji.
Nie powinno się natomiast oczekiwać, że uczeń samodzielnie oceni poziom zagrożenia i zdecyduje o właściwej procedurze.
Za organizację bezpieczeństwa i podejmowanie decyzji odpowiadają dorośli.
Jak reagują szkoły w USA, Wielkiej Brytanii i Szwecji?
Nowa instrukcja MEN wpisuje się w szersze podejście do bezpieczeństwa szkół, rozwijane również w innych krajach. Choć poszczególne systemy różnią się organizacją i szczegółowymi zasadami, łączy je ważne założenie: w sytuacji zagrożenia nie zawsze należy opuszczać budynek. Czasami bezpieczniejszym rozwiązaniem jest pozostanie w zabezpieczonym pomieszczeniu.
USA – Run, Hide, Fight i indywidualne potrzeby uczniów
Amerykańskie FBI opisuje trzy możliwe reakcje na atak aktywnego strzelca: ucieczkę, ukrycie się i obronę jako ostateczność w bezpośrednim zagrożeniu życia.
Szczególnie interesujące są jednak materiały amerykańskiego Departamentu Edukacji. Wskazują one, że szkolne plany reagowania powinny uwzględniać dostępność dróg ewakuacyjnych, potrzeby osób z niepełnosprawnościami oraz alternatywne sposoby przekazywania komunikatów alarmowych.
Co więcej, amerykański serwis SchoolSafety.gov opublikował osobne opracowanie dotyczące włączającego planowania kryzysowego. Wymienia między innymi potrzeby sensoryczne, wsparcie indywidualne i dostosowanie ćwiczeń do możliwości uczniów.
Źródła: FBI – Active Shooter Safety Resources oraz SchoolSafety.gov – Inclusive Emergency Planning (PDF).
Wielka Brytania – ewakuacja, lockdown i schronienie w budynku
W Anglii Department for Education udostępnia szkołom osobne wzory planów ewakuacji, zabezpieczenia budynku (lockdown) i schronienia się wewnątrz (invacuation).
Wytyczne podkreślają znaczenie oceny ryzyka, współpracy z policją, przygotowania personelu oraz wsparcia uczniów po zdarzeniu. Obejmują również szkoły specjalne i inne placówki pracujące z uczniami ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi.
Źródło: Department for Education – School and College Security, aktualizacja 3 lipca 2026 r..
Szwecja – Fly, Sök skydd, Larma
Szwedzkie wytyczne dotyczące poważnych aktów przemocy w szkołach przedstawiają trzy podstawowe działania: uciekaj, szukaj schronienia, alarmuj.
Podkreślają przy tym istotną różnicę: podczas ataku z użyciem broni nie należy automatycznie stosować tych samych zasad ewakuacji co podczas pożaru. Droga wyjścia i miejsce zbiórki mogą wymagać innej oceny bezpieczeństwa.
Źródło: MSB – Våldshandlingar med stora konsekvenser i skolan (PDF).
Co z tych doświadczeń wynika dla polskich szkół?
Najważniejsza lekcja nie polega na kopiowaniu zagranicznych procedur. Polskie szkoły powinny stosować obowiązujące w Polsce zasady i instrukcje właściwych służb.
Warto jednak zwrócić uwagę na element, który szczególnie wyraźnie pojawia się w materiałach amerykańskich: plan bezpieczeństwa musi uwzględniać również ucznia, który nie może samodzielnie uciec, nie słyszy alarmu, nie rozumie komunikatu albo potrzebuje indywidualnego wsparcia.
To właśnie w tym miejscu ogólna procedura spotyka się z codzienną praktyką edukacji specjalnej.
Czy potrzebna jest indywidualna karta bezpieczeństwa ucznia?
Nowa instrukcja MEN nie ustanawia obowiązku tworzenia osobnej karty bezpieczeństwa dla każdego ucznia ze SPE.
Taki dokument może jednak być użytecznym narzędziem wewnętrznym szkoły, szczególnie gdy uczeń wymaga intensywnego wsparcia.
Przykładowa karta może zawierać:
| Obszar | Co warto ustalić? |
|---|---|
| Komunikacja | Jak uczeń rozumie polecenia i sygnalizuje potrzeby? |
| Reakcje na stres | Jakie zachowania mogą wskazywać na przeciążenie? |
| Mobilność | Jakiego wsparcia wymaga podczas przemieszczania się? |
| AAC | Jak zapewnić dostęp do komunikacji? |
| Wsparcie dorosłych | Kto zna potrzeby ucznia i jak zapewnić ciągłość pomocy? |
| Po zdarzeniu | Jak rozpoznać potrzebę wsparcia psychologicznego? |
Karta powinna zawierać wyłącznie niezbędne informacje, być odpowiednio chroniona i dostępna tylko upoważnionym osobom.
Nie może zastępować szkolnych procedur bezpieczeństwa ani dokumentacji wymaganej przepisami.
Jak rozmawiać z uczniami o zagrożeniach, nie wywołując dodatkowego lęku?
W ostatnich dniach MEN zwróciło uwagę na konieczność wspierania społeczności szkolnych w związku z aktami przemocy i niepokojącymi informacjami rozpowszechnianymi w Internecie. Zapowiedziano również działania wspierające nauczycieli i rodziców w prowadzeniu rozmów o sytuacjach kryzysowych.
W przypadku uczniów ze SPE szczególnie ważny jest sposób przekazywania informacji.
Nie należy wykorzystywać drastycznych obrazów, szczegółowych opisów przemocy ani straszenia konsekwencjami niewykonania polecenia.
Lepiej wyjaśniać, kto pomaga w sytuacji zagrożenia, jak rozpoznać zaufaną osobę dorosłą i jak zgłosić potrzebę pomocy.
Warto również obserwować, czy rozmowy lub ćwiczenia nie powodują utrzymującego się lęku, problemów ze snem, wycofania lub innych zmian w funkcjonowaniu ucznia.
Celem edukacji dotyczącej bezpieczeństwa nie jest wzbudzenie strachu, ale zwiększenie poczucia przewidywalności i możliwości uzyskania pomocy.
Co powinien zrobić dyrektor, pedagog i nauczyciel wspomagający?
Po publikacji nowych materiałów MEN warto przeprowadzić krótki przegląd szkolnych rozwiązań.
Dyrektor powinien zadbać o zapoznanie pracowników z oficjalnymi instrukcjami i ocenę ich zastosowania w warunkach konkretnej placówki.
Pedagog specjalny może pomóc rozpoznać potrzeby uczniów wymagających dostosowania komunikacji, wsparcia w przemieszczaniu się lub szczególnego przygotowania do sytuacji kryzysowych.
Psycholog szkolny może wesprzeć planowanie bezpiecznych rozmów z uczniami oraz rozpoznawanie reakcji stresowych.
Nauczyciele i specjaliści pracujący bezpośrednio z uczniem powinni ustalić, które komunikaty są dla niego zrozumiałe i jakie formy pomocy sprawdzają się w codziennych sytuacjach.
Warto także uwzględnić współpracę z rodzicami i opiekunami, którzy mogą przekazać istotne informacje o potrzebach dziecka.
Nie chodzi o tworzenie kolejnych dokumentów dla samej dokumentacji. Chodzi o to, by w chwili zagrożenia pracownicy szkoły wiedzieli, jak działać.
Przygotowanie szkoły do sytuacji zagrożenia wymaga także jasnego podziału odpowiedzialności i współpracy specjalistów. Więcej o organizacji takiego wsparcia piszemy w artykule „Zespoły reagowania kryzysowego w szkołach 2026”.
Bezpieczeństwo ucznia zaczyna się przed alarmem
Nowe materiały MEN przypominają o odpowiedzialności dorosłych za ochronę życia i zdrowia uczniów.
Jednak w edukacji specjalnej bezpieczeństwo nie sprowadza się do znajomości instrukcji.
Zależy także od tego, czy nauczyciel potrafi porozumieć się z uczniem, rozumie jego reakcje, zna ograniczenia środowiska i wie, jak udzielić wsparcia w sytuacji, której nie da się w pełni przewidzieć.
Uczeń nie powinien tracić dostępu do pomocy tylko dlatego, że nie potrafi krzyknąć, pobiec, zrozumieć polecenia albo zareagować tak szybko jak inni.
Dobrze przygotowana szkoła to nie tylko szkoła, która wie, co zrobić w razie zagrożenia. To szkoła, która wie również, komu i w jaki sposób trzeba wtedy pomóc.
Oficjalne źródła do artykułu
- MEN – Postępowanie nauczyciela w sytuacji zagrożenia ze strony osoby posiadającej niebezpieczne narzędzie lub przedmiot — instrukcja wraz z załączonym PDF.
- MEN – Bezpieczeństwo w szkołach, odprawa z ministrami i szefami służb, 12.10.2026.
- MEN – „Wiedza moją Tarczą”, poradniki bezpieczeństwa dla uczniów, 8.10.2026.
- MEN – Bezpieczeństwo w szkole, zbiór procedur i materiałów.
