Zaćmienie Słońca w przedszkolu. Łowcy światła i cienia – scenariusz STEM bez drukowania

Eksperymenty, ruch, sensoryka i zabawy badawcze dla dzieci 4–6 lat

Co się stanie, kiedy Księżyc stanie pomiędzy Ziemią a Słońcem?

Czy można złapać cień?

Dlaczego mała zabawka potrafi rzucić ogromny cień?

Czy cień można powiększyć bez dotykania go?

I czy można zobaczyć zaćmienie Słońca… nie patrząc na Słońce?

12 sierpnia 2026 roku wydarzy się jedno z najbardziej niezwykłych zjawisk astronomicznych tego roku – całkowite zaćmienie Słońca. W Polsce będziemy obserwować je jako zaćmienie częściowe.

To doskonały pretekst do przeprowadzenia w przedszkolu zajęć, podczas których dzieci nie tylko dowiedzą się, czym jest zaćmienie.

Będą badać.

Przewidywać.

Porównywać.

Poruszać się.

Tworzyć cienie.

Sprawdzać własne hipotezy.

A przede wszystkim odkrywać, że nauka zaczyna się od bardzo prostego pytania:

„Co się stanie, jeśli…?”

ŁOWCY ŚWIATŁA I CIENIA

Scenariusz zajęć STEM dla przedszkolaków

Wiek: 4–6 lat

Czas: około 45–60 minut

Forma: zajęcia grupowe

Miejsce: sala przedszkolna + opcjonalnie ogród

Potrzebujemy

2–3 latarek,

piłki,

kilku klocków lub figurek,

białej ściany,

opcjonalnie dużej jasnej chusty lub prześcieradła,

dowolnych przedmiotów znajdujących się w sali.

Nie potrzebujemy drukarki.

Nie potrzebujemy kart pracy.

Najważniejszym materiałem będzie światło.

Cele zajęć

Dziecko:

poznaje w prosty sposób zjawisko zaćmienia Słońca,

rozumie podstawową zależność pomiędzy źródłem światła, przedmiotem i cieniem,

obserwuje zmiany wielkości i kształtu cienia,

stawia proste hipotezy,

sprawdza swoje przewidywania w doświadczeniu,

rozwija myślenie przyczynowo-skutkowe,

ćwiczy koncentrację uwagi,

reaguje ruchem na sygnał,

rozwija orientację przestrzenną,

poznaje pojęcia: światło, cień, jasno, ciemno, bliżej, dalej, większy, mniejszy,

poznaje podstawowe zasady bezpiecznej obserwacji Słońca.

1. OPOWIEŚĆ NA POCZĄTEK

Słońce zgubiło kawałek światła

Dzieci siadają w kole.

Nauczyciel bierze latarkę.

Włącza ją.

Mówi:

„Wyobraźcie sobie, że ta latarka jest Słońcem.

Słońce świeci.

Jest jasno.

Ale jutro wydarzy się coś niezwykłego.

Przed Słońcem pojawi się Księżyc.

Przez pewien czas będzie wyglądało tak, jakby Słońcu brakowało kawałka.

Czy Słońce naprawdę zgubi światło?”

Pozwalamy dzieciom odpowiadać.

Nie podajemy od razu rozwiązania.

Pytamy:

Co mogłoby zasłonić światło latarki?

Dłoń?

Klocek?

Piłka?

Krzesło?

Dziecko?

Sprawdźmy.

2. EKSPERYMENT: Czy potrafisz zatrzymać światło?

Kierujemy latarkę na jasną ścianę.

Jedno dziecko wkłada pomiędzy latarkę a ścianę dłoń.

Pojawia się cień.

Kolejne dzieci mogą wykorzystać:

klocek,

pluszaka,

piłkę,

figurkę,

własną rękę.

Za każdym razem pytamy:

Co się stało ze światłem?

Dzieci szybko odkrywają pierwszą zasadę:

Kiedy przedmiot znajdzie się na drodze światła, może powstać cień.

To właśnie ta zasada będzie nam potrzebna do zrozumienia zaćmienia.

3. ZRÓBMY WŁASNE ZAĆMIENIE

Teraz potrzebujemy latarki i piłki.

Latarka zostaje Słońcem.

Piłka zostaje Księżycem.

Nauczyciel przesuwa piłkę przed źródłem światła.

Pytamy:

Co się dzieje?

Piłka zasłania część światła.

Przesuwamy ją dalej.

Światło ponownie się pojawia.

Teraz wyjaśniamy:

Podczas zaćmienia Słońca Księżyc znajduje się pomiędzy Ziemią a Słońcem.

Z Ziemi wygląda wtedy tak, jakby zasłaniał część albo całe Słońce.

12 sierpnia 2026 roku wydarzy się to naprawdę.

W Polsce zobaczymy zaćmienie częściowe – Księżyc zasłoni część tarczy Słońca.

4. ZABAWA RUCHOWA

Słońce – Księżyc – Ziemia

Potrzebujemy trojga ochotników.

Pierwsze dziecko zostaje:

SŁOŃCEM.

Drugie:

ZIEMIĄ.

Trzecie:

KSIĘŻYCEM.

Słońce i Ziemia stoją kilka metrów od siebie.

Księżyc powoli przechodzi pomiędzy nimi.

Kiedy znajdzie się na linii pomiędzy Słońcem a Ziemią, grupa woła:

ZAĆMIENIE!

Zmieniamy dzieci.

Powtarzamy doświadczenie kilka razy.

Następnie utrudniamy zadanie.

Księżyc staje obok.

Pytamy:

Czy teraz mamy zaćmienie?

Nie.

Księżyc staje za Ziemią.

A teraz?

Nie.

Dzieci zaczynają rozumieć, że ważne jest nie tylko to, jakie obiekty znajdują się w przestrzeni.

Ważne jest również ich położenie względem siebie.

5. LABORATORIUM CIENI

Cień olbrzym i cień krasnal

Teraz zaczyna się prawdziwe eksperymentowanie.

Bierzemy niewielką figurkę.

Ustawiamy ją przed latarką.

Na ścianie pojawia się cień.

Pytamy:

Jak zrobić z tej małej figurki olbrzyma?

Nie dotykając ściany.

Nie zmieniając figurki.

Dzieci podają pomysły.

Potem sprawdzamy.

Przesuwamy figurkę bliżej źródła światła.

Cień się zmienia.

Przesuwamy ją dalej.

Znów obserwujemy.

Pytamy:

Kiedy cień był największy?

Kiedy najmniejszy?

Co zmieniliśmy?

To bardzo proste doświadczenie uruchamia myślenie:

przewiduję → sprawdzam → obserwuję → porównuję.

6. WYZWANIE

Zrób największy cień w sali

Dzielimy dzieci na małe zespoły.

Każdy zespół otrzymuje latarkę i jeden przedmiot.

Zadanie brzmi:

Spróbujcie zrobić największy cień, jaki potraficie.

Nie podajemy instrukcji.

Pozwalamy eksperymentować.

Po chwili pytamy:

Co zrobiliście?

Co zadziałało?

Co nie zadziałało?

Co zmieniliście?

Czy udało się zrobić większy cień?

W STEM nie chodzi wyłącznie o znalezienie prawidłowej odpowiedzi.

Bardzo ważny jest proces dochodzenia do niej.

7. ŚWIATŁO – PÓŁCIEŃ – CIEŃ

Zabawa na hamowanie ruchowe i uwagę

Dzieci poruszają się po sali.

Nauczyciel podaje trzy hasła.

ŚWIATŁO!

Dzieci poruszają się swobodnie.

PÓŁCIEŃ!

Dzieci zwalniają.

CIEŃ!

Zatrzymują się.

Powtarzamy coraz szybciej.

Potem zmieniamy kolejność.

Światło!

Cień!

Półcień!

Cień!

Światło!

W ten sposób temat astronomiczny staje się jednocześnie ćwiczeniem:

uwagi,

reakcji na sygnał,

kontroli ruchu,

hamowania reakcji,

słuchania instrukcji.

8. DETEKTYWI CIENIA

Jeżeli pogoda pozwala, wychodzimy do ogrodu.

Nie szukamy jednak Słońca.

Szukamy cieni.

Nauczyciel mówi:

„Od tej chwili jesteśmy Detektywami Cienia.”

Zadania:

Znajdź największy cień.

Znajdź najmniejszy cień.

Znajdź cień, który się rusza.

Znajdź cień drzewa.

Znajdź swój cień.

Znajdź dwa cienie, które się dotykają.

Spróbuj nadepnąć na cień kolegi.

Stań tak, żeby dwa cienie połączyły się w jeden.

Na koniec pytamy:

Czy cień ma kolor?

Czy cień może się poruszać?

Czy cień zawsze ma taki sam kształt?

Czy możemy go dotknąć?

9. CIEŃ BEZ PRZEDMIOTU?

Wracamy do sali.

Nauczyciel stawia pytanie:

Czy można zrobić cień bez żadnego przedmiotu?

Dzieci eksperymentują.

Po chwili dochodzimy do wniosku:

Potrzebujemy czegoś, co znajdzie się na drodze światła.

Teraz pytamy:

A podczas zaćmienia co znajduje się na drodze światła Słońca?

KSIĘŻYC.

Dzieci właśnie samodzielnie wróciły do mechanizmu zaćmienia.

10. TEATR CIENI

Gasimy część światła.

Kierujemy latarkę na ścianę albo jasną chustę.

Dzieci próbują stworzyć dłońmi:

ptaka,

królika,

potwora,

drzewo,

rakietę,

własne wymyślone stworzenie.

Potem możemy połączyć kilka cieni.

Jedno dziecko tworzy drzewo.

Drugie ptaka.

Trzecie dziwne kosmiczne stworzenie.

Powstaje krótka opowieść.

W ten sposób eksperyment z fizyki zaczyna łączyć się z:

językiem,

wyobraźnią,

narracją,

współpracą.

11. CZY CIEŃ POTRAFI TAŃCZYĆ?

Włączamy spokojną muzykę.

Jedno dziecko stoi przed źródłem światła.

Pozostałe obserwują jego cień.

Dziecko:

podnosi ręce,

obraca się,

kuca,

robi się „malutkie”,

wyciąga się jak najwyżej,

porusza dłońmi,

tańczy.

Następnie zamieniamy role.

Możemy również stworzyć:

taniec Słońca i Księżyca.

Jedno dziecko jest Słońcem.

Drugie Księżycem.

Księżyc powoli zbliża się do Słońca.

Zasłania je.

A potem odchodzi.

12. MAŁY NAUKOWIEC PRZEWIDUJE

Nauczyciel pokazuje przedmiot.

Zanim włączymy latarkę, pytamy:

Jaki cień powstanie?

Duży czy mały?

Okrągły czy podłużny?

Co się stanie, jeśli obrócimy przedmiot?

Co się stanie, jeśli przesuniemy latarkę?

Dopiero po odpowiedzi dziecka sprawdzamy.

Nie oceniamy:

„Źle przewidziałeś.”

Mówimy:

„Sprawdźmy.”

To jedno z najważniejszych słów podczas zajęć badawczych.

Hipoteza nie musi okazać się prawdziwa.

Właśnie dlatego przeprowadzamy eksperyment.

13. CZY MOŻNA ZOBACZYĆ ZAĆMIENIE, NIE PATRZĄC NA SŁOŃCE?

Tak.

I to może być jedna z najbardziej fascynujących informacji dla dzieci.

Podczas zaćmienia można wykorzystać projekcję pośrednią.

Niewielki otwór może działać jak prosty projektor i tworzyć obraz Słońca na powierzchni.

Ale tutaj obowiązuje bardzo ważna zasada.

Dziecko nigdy nie patrzy przez otwór na Słońce.

Projektor ustawiamy tak, aby obserwować obraz Słońca padający na powierzchnię.

Stoimy tyłem do Słońca.

Eksperyment przygotowuje i prowadzi osoba dorosła.

Jeżeli nie mamy pewności, jak wykonać bezpieczną projekcję, nie improwizujemy.

Możemy zamiast tego obejrzeć transmisję zaćmienia.

14. TAJEMNICA DRZEWA

Jeżeli podczas zaćmienia będziemy znajdować się w pobliżu drzewa, warto zrobić coś zaskakującego.

Nie patrzeć w niebo.

Spojrzeć na ziemię.

Niewielkie szczeliny pomiędzy liśćmi mogą zachowywać się jak naturalne projektory otworkowe.

Podczas częściowego zaćmienia na ziemi mogą pojawić się liczne małe obrazy częściowo zasłoniętego Słońca.

To świetna okazja, żeby powiedzieć dzieciom:

„Czasami, żeby zobaczyć coś niezwykłego na niebie, trzeba spojrzeć pod nogi.”

15. WAŻNE: BEZPIECZNE ZAĆMIENIE

Ta część powinna zostać przeczytana przez nauczyciela przed ewentualną obserwacją.

Podczas częściowego zaćmienia nie wolno patrzeć bezpośrednio na Słońce bez odpowiedniej ochrony oczu.

Zwykłe okulary przeciwsłoneczne nie zapewniają właściwej ochrony.

Do bezpośredniej obserwacji potrzebne są specjalne okulary lub ręczne filtry przeznaczone do obserwacji Słońca, zgodne z normą ISO 12312-2.

Nie patrzymy na Słońce przez:

lornetkę,

teleskop,

aparat fotograficzny,

obiektyw telefonu

bez odpowiednich filtrów słonecznych przeznaczonych do danego urządzenia.

W przypadku grupy przedszkolnej najprostszą opcją może być obserwacja pośrednia prowadzona przez dorosłego albo transmisja zjawiska.

Bezpieczeństwo jest ważniejsze niż wykonanie eksperymentu.

16. FINAŁ – CO ODKRYLI ŁOWCY ŚWIATŁA?

Wracamy do koła.

Nauczyciel włącza latarkę.

Pyta:

Co jest potrzebne, żeby powstał cień?

Czy cień może zmieniać wielkość?

Co się dzieje, kiedy przesuwamy przedmiot?

Co podczas zaćmienia zasłania część Słońca?

Czy Słońce naprawdę znika?

Czy wolno patrzeć bezpośrednio na Słońce?

Na koniec pytamy:

Co dzisiaj najbardziej was zaskoczyło?

I dopiero wtedy kończymy misję.

Co rozwijamy podczas tych zajęć?

Choć punktem wyjścia jest zaćmienie Słońca, zajęcia wspierają znacznie więcej obszarów rozwoju.

Myślenie naukowe

Dziecko przewiduje, eksperymentuje, obserwuje i wyciąga proste wnioski.

Funkcje poznawcze

Ćwiczy uwagę, pamięć instrukcji, kontrolę reakcji oraz myślenie przyczynowo-skutkowe.

Wczesne kompetencje matematyczne

Porównuje:

większy – mniejszy,

bliżej – dalej,

wysoko – nisko,

więcej – mniej.

Rozwój języka

Poznaje i wykorzystuje słowa:

światło,

cień,

Słońce,

Księżyc,

zaćmienie,

jasno,

ciemno,

większy,

mniejszy,

bliżej,

dalej.

Motoryka

Biega, zatrzymuje się, zmienia pozycję ciała, manipuluje przedmiotami i reaguje na sygnał.

Kreatywność

Tworzy teatr cieni, opowieści i własne eksperymenty.

Kompetencje społeczne

Współpracuje, czeka na swoją kolej, obserwuje pomysły innych i wspólnie poszukuje rozwiązań.

Dlaczego warto pozwolić dzieciom eksperymentować?

Nie musimy wyjaśniać przedszkolakowi całej astronomii zaćmień.

Znacznie ważniejsze jest stworzenie sytuacji, w której dziecko może powiedzieć:

„Myślę, że…”

a dorosły odpowie:

„Sprawdźmy.”

Badanie światła i cienia daje ogromne możliwości takiej pracy.

Dziecko przesuwa przedmiot i natychmiast widzi skutek.

Przybliża go do źródła światła.

Oddala.

Obraca.

Zasłania.

Odsłania.

Zmienia jedną rzecz i obserwuje, co stanie się z drugą.

To właśnie jeden z najprostszych sposobów wprowadzania małych dzieci w myślenie naukowe.

Jutro spójrzmy nie tylko w niebo

12 sierpnia 2026 roku w Polsce będziemy mogli obserwować częściowe zaćmienie Słońca.

Ale najciekawsza lekcja może rozpocząć się jeszcze wcześniej.

W sali.

Przy zgaszonym świetle.

Z latarką i piłką.

Od pytania:

„Jak myślisz, co się stanie?”

A potem pozwólmy dzieciom przesuwać, sprawdzać, zmieniać, dziwić się i próbować ponownie.

Bo nauka w przedszkolu nie musi zaczynać się od odpowiedzi.

Może zaczynać się od światła na ścianie.

Cienia małej figurki.

I dziecka, które nagle woła:

„Proszę pani! Wiem, jak zrobić go większego!”

Wtedy właśnie zaczyna się STEM.

Krótki zapis do dziennika

Temat: „Łowcy światła i cienia” – poznajemy zjawisko zaćmienia Słońca poprzez zabawy i eksperymenty STEM.

Cele: rozwijanie ciekawości poznawczej i myślenia przyczynowo-skutkowego; obserwowanie właściwości światła i cienia; stawianie prostych hipotez i ich sprawdzanie; rozwijanie koncentracji, orientacji przestrzennej, słownictwa oraz aktywności ruchowej.

Źródła i inspiracje

NASA – materiały dotyczące zaćmienia Słońca 12 sierpnia 2026 oraz bezpieczeństwa obserwacji zaćmień.

National Association for the Education of Young Children (NAEYC) – materiały dotyczące eksplorowania światła i cienia oraz rozwijania myślenia badawczego i STEM u dzieci w wieku przedszkolnym.

Timeanddate – dane dotyczące widoczności zaćmienia Słońca 12 sierpnia 2026 w Polsce.